“Báo chí và bài toán phát triển nguồn thu”: Thay đổi để phát triển trong tình hình mới

Thứ năm, ngày 11 tháng 6 năm 2020 | 15:2:56

Đại dịch Covid-19 đã ảnh hưởng nặng nề đến ngành công nghiệp truyền thông, khiến bài toán phát triển nguồn thu trở nên cấp bách với giới báo chí. Phần lớn các tòa soạn, cơ quan báo chí bị sụt giảm tới 50% doanh thu, phải cắt giảm triệt để chi phí hoạt động và nỗ lực tìm kiếm nguồn thu mới. Ngày 11/6, tại Hà Nội, đã diễn ra Diễn đàn Tổng biên tập “Báo chí và bài toán phát triển nguồn thu” do báo Nhà báo và Công luận tổ chức trong khuôn khổ Gala báo chí lần thứ hai năm 2020 do Hội Nhà báo Việt Nam chủ trì.

Tham dự Diễn đàn, về phía Hội Nhà báo Việt Nam có ông Hồ Quang Lợi - Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, ông Trần Bá Dung - Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng ban Nghiệp vụ Hội Nhà báo Việt Nam; Về phía các cơ quan quản lý báo chí có ông Lưu Đình Phúc - Cục trưởng Cục Phát thanh - Truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ Thông tin và Truyền thông); ông Trần Thanh Lâm - Vụ trưởng Vụ Báo chí - Xuất bản (Ban Tuyên giáo Trung ương) cùng gần 30 đại biểu là Tổng Biên tập các cơ quan báo chí trong cả nước và đông đảo phóng viên các cơ quan thông tấn báo chí Trung ương và địa phương. 

Toàn cảnh Diễn đàn. Ảnh: Sơn Hải

Đây là cuộc tọa đàm mở của lãnh đạo các cơ quan quản lý báo chí, các cơ quan báo chí và các chuyên gia truyền thông… về những khó khăn của kinh tế báo chí hiện nay, những nỗ lực gỡ khó và kiến nghị chính sách để báo chí tiếp tục phát triển thêm nguồn thu.

Cú knock-out của đại dịch

Theo ông Lưu Đình Phúc - Cục trưởng Cục Phát thanh Truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ Thông tin và Truyền thông), với 900 cơ quan báo chí ở cả 3 loại hình nhưng trong năm 2019, tổng doanh thu phát sinh trong lĩnh vực báo chí, phát thanh, truyền hình chỉ đạt gần 16.000 tỷ đồng, tương đương với doanh thu quảng cáo trực tuyến của các nền tảng như Facebook, Google ở thị trường Việt Nam. Chỉ trong 10 năm, khoảng 50% thị phần quảng cáo rơi vào tay nền tảng số xuyên biên giới. Mất nguồn thu đồng nghĩa với sa sút nội dung và giảm sự ảnh hưởng của truyền thông chính thống. Nguồn lực báo chí và những giá trị do báo chí đem lại cho xã hội vô cùng lớn nhưng báo chí đang đứng trước một thực tế, đó là nguồn thu suy giảm mạnh.

Hiện nay, nhiều cơ quan báo chí đang “đi hai chân” vừa phải đảm bảo nhiệm vụ chính trị vừa phải kinh doanh, đầu tư ngoài ngành, hoặc dựa vào nguồn lợi tức từ gửi tiết kiệm trước đó. Dù thế nào thì việc sụt giảm nguồn thu đã và đang là một trong những nguyên nhân chính khiến báo chí không hoạt động đúng tôn chỉ, mục đích…

Phát biểu tại diễn đàn, nhà báo Lê Trần Nguyên Huy - Tổng biên tập báo Nhà báo & Công luận cho hay, việc phát triển kinh tế báo chí, bảo đảm nguồn thu từ lâu đã trở thành bài toán nan giải của các tòa soạn, đặc biệt là các cơ quan báo chí tự chủ về tài chính. Đại dịch Covid-19 như siêu bão khủng khiếp quét qua, để lại những dư chấn nặng nề lên nền kinh tế nói chung và ngành công nghiệp truyền thông nói riêng càng khiến bài toán phát triển nguồn thu trở nên nóng bỏng và cấp bách với các cơ quan báo chí.

Ông Lê Trần Nguyên Huy - Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà báo Việt Nam, Tổng Biên tập Báo Nhà báo & Công luận phát biểu tại diễn đàn. Ảnh: Sơn Hải

Phần lớn các tòa soạn bị sụt giảm tới 50% doanh thu và có thể, còn tiếp tục giảm nhiều hơn nữa. Để có thể cầm cự, duy trì sự tồn tại, hoàn thành tốt nhiệm vụ thông tin của mình, hầu hết các tòa soạn vừa phải cắt giảm triệt để chi phí vừa phải nỗ lực tìm kiếm nguồn thu mới.

Tuy nhiên, trong bối cảnh doanh nghiệp khó khăn, phát hành đã giảm trong nhiều năm qua, độc giả ngày càng có xu hướng đọc thông tin trên mạng xã hội thì việc tìm kiếm nguồn thu bằng cách nào để vẫn làm tròn sứ mệnh thông tin tuyên truyền, định hướng dư luận xã hội vừa giúp báo chí ổn định và phát triển, thực sự là bài toán cần có lời giải kịp thời.

PGS. TS Nguyễn Thành Lợi - Tổng biên tập Tạp chí Người làm báo cũng nhấn mạnh, trên thế giới, kinh tế báo chí truyền thông được coi là một ngành kinh tế, thậm chí là ngành kinh tế mũi nhọn, bởi các cơ quan báo chí tuyền thông không chỉ dừng lại ở mức độ phục vụ nhu cầu thông tin, giải trí của công chúng mà còn tạo ra nguồn thu từ những sản phẩm văn hóa. Hiện nay, với sự phát triển nhanh, mạnh của hệ sinh thái truyền thông số, báo chí đã và đang phải đối mặt với những khó khăn chưa từng có để tồn tại và phát triển, từng bước tìm ra mô hình kinh tế mới cho mình. Thời gian qua, đại dịch Covid-19 hoành hành, khiến thế giới “chao đảo”, như “giọt nước tràn ly” đẩy các cơ quan báo chí rơi vào cảnh khó khăn chồng khó khăn. Do đó, trong bối cảnh thế giới đang oằn mình chống chọi với vô vàn thách thức sau Covid-19, báo chí truyền thông cũng là thực thể chịu sự tác động to lớn từ đại dịch này. Vậy, các cơ quan báo chí truyền thông Việt Nam phải có những bước đi như thế nào trước những thách thức mang tính toàn cầu? Bài toán đó rất cần lời giải.

Những giải pháp tháo gỡ

Tại diễn đàn, rất nhiều giải pháp được các đại biểu đưa ra như đa dạng hóa nguồn thu cho các cơ quan báo chí, nhất là với những đơn vị tự chủ về tài chính…

Về giải pháp, ông Lưu Đình Phúc cho rằng, nếu báo chí bị quá phụ thuộc vào một nguồn thu nào đó thì sẽ gặp nhiều rủi ro. Cần có chính sách mới hỗ trợ, đầu tư để bảo đảm công cụ truyền thông thiết yếu của nhà nước hoạt động có hiệu quả. Cùng với đó là sự thay đổi nhận thức, tìm tòi, học hỏi cách làm mới của người đứng đầu cơ quan báo chí.

Với bối cảnh khó khăn hiện nay, đã đến lúc chúng ta cần nhìn nhận nghiêm túc về hình thức thu phí. Mọi người dân được xem các kênh truyền hình thiết yếu không bị thu phí, nhưng các kênh giải trí khác có chất lượng thì đều có thu phí. Khi báo chí cùng tham gia vào hệ sinh thái số có thu phí thì cần có chính sách thắt chặt và kiểm soát gắt gao hơn nữa về vấn đề bản quyền.

Bên cạnh đó, báo chí cần ứng dụng công nghệ tiên tiến vào việc thực hiện nội dung để có thể cạnh trạnh với các phương tiện truyền thông mới. Hiện nay, một số loại hình công nghệ truyền thông được dự báo sẽ rất phát triển trong tương lai gần như trí tuệ nhân tạo, phóng viên robot, trợ lý riêng kích hoạt bằng giọng nói, internet vạn vật (IoT), tìm kiếm bằng hình ảnh và thực tế ảo mà các cơ quan báo chí có thể nghiên cứu và cân nhắc trong việc ứng dụng theo tình hình thực tế.

PGS. TS Nguyễn Thành Lợi chia sẻ, ở thời điểm hiện tại “nội dung vẫn là vua còn công nghệ là nữ hoàng. Các cơ quan báo chí ngoài việc phát triển nội dung thì rất cần phải quan tâm đến yếu tố kỹ thuật”. Nếu không có công nghệ, một tờ báo lớn thậm chí có thể thua các blogger về độ lan tỏa thông tin.

Nhà báo Nguyễn Thành Lợi - Tổng Biên tập Tạp chí Người làm báo phát biểu tại diễn đàn. Ảnh: HH

Cũng theo ông Lợi, quảng cáo báo chí hiện nay chưa được minh bạch hóa, thậm chí có sự hỗn loạn, chưa có sân chơi lành mạnh cho cơ quan báo chí. Miếng bánh quảng cáo đang bị chia ra rất nhiều, nhiều trang tin điện tử, trang mạng đã “sống ký sinh” trên cơ thể các cơ quan báo chí nên dù nhiều tờ báo có nội dung tốt nhưng vẫn không có nguồn thu và rất khó khăn. Do đó, buộc các cơ quan báo chí phải chủ động tạo nền tảng công nghệ cho mình để đảm bảo việc tiếp cận công chúng một cách hiệu quả.

Theo nhà báo Nguyễn Minh Đức - Tổng Biên tập báo Kinh tế và Đô thị, đa dạng hóa nguồn thu là yêu cầu tiên quyết cho sự trường tồn của các tòa soạn hiện nay. Và để làm được điều đó báo chí cần hoạt động một cách chuyên nghiệp. Trong đó, việc nâng cao chất lượng thông tin, nâng cấp hình thức truyền tải nhằm thu hút đông đảo độc giả; tích cực tham gia phát huy các kỹ năng truyền thông, tổ chức đơn vị kinh doanh trực thuộc nhằm tạo ra những nguồn thu mới một cách hợp pháp, chính đáng. Cách đây chục năm, báo Kinh tế và Đô thị chỉ có 2 nguồn thu chính từ nhà nước đặt hàng và phát hành báo. Đến nay có thêm 3-4 nguồn thu mới mang tính chủ lực đó là quảng cáo, tổ chức sự kiện, liên kết… Thay vì chú trọng báo in thì nay đã đa dạng hóa sản phẩm, phát triển truyền thông đa phương tiện, đẩy mạnh phát triển tòa soạn hội tụ; phóng viên, biên tập viên có thể làm được tất cả các thể loại, loại hình báo chí, thực hiện tất cả các vai để tác nghiệp, sáng tạo tác phẩm, hỗ trợ phát hành và làm quảng cáo truyền thông. Trong bối cảnh khó khăn như hiện nay, báo chí chúng ta trước tiên phải tự cứu lấy mình thay vì ngồi chờ “trời” cứu.

Nhà báo Nguyễn Hòa Văn - Giám đốc Cổng Thông tin điện tử Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh, các cơ quan báo chí cần đổi mới hợp tác hỗ trợ truyền thông với doanh nghiệp. Hiện tại, rất nhiều doanh nghiệp cần hỗ trợ đẩy nhanh thủ tục phê duyệt, cấp phép cho các dự án. Nhiều chủ đầu tư hay doanh nghiệp dự án hiện nay lâm vào khó khăn do thủ tục thẩm định, phê duyệt và cấp phép. Trước đây mỗi lần làm thủ tục pháp lý cho 1 dự án, doanh nghiệp phải chi tiền bôi trơn rất lớn mới làm được nhanh. Hiện tại, muốn làm nhanh cũng khó, do tác động của chống tham nhũng. Một bộ phận cán bộ trong các cơ quan chức năng không thực sự nhiệt tình như trước. Đây là một thực tế, là nguyên nhân giải ngân đầu tư công chậm. Khi các thủ tục pháp lý chậm thì chủ đầu tư hay doanh nghiệp phải kéo dài thời gian chờ việc. Chi phí trực tiếp thì chưa chi, nhưng chi phí gián tiếp thì ngày nào cũng phải chi. Thiết nghĩ, doanh nghiệp sẵn sàng chi phí đúng pháp luật những hoạt động hỗ trợ đẩy nhanh thủ tục pháp lý. Có nghĩa là cơ quan báo chí có thể có những hợp đồng với doanh nghiệp giám sát việc thực hiện pháp luật quy định về quy trình thủ tục thẩm định, phê duyệt, cấp phép hoạt động các dự án của các cơ quan chức năng”.

Nhà báo Nguyễn Hòa Văn - Giám đốc Cổng Thông tin điện tử Hội Nhà báo Việt Nam phát biểu tại diễn đàn. Ảnh: HH

“Tại sao các cơ quan báo chí không hỗ trợ cho doanh nghiệp trong việc chất vấn các cơ quan nhà nước tháo gỡ các thủ tục hành chính mà lại đi “hành” doanh nghiệp, soi mói những sai phạm không mong muốn?”, nhà báo Nguyễn Hòa Văn đặt câu hỏi.

“Nếu đổi mới tư duy đồng hành cùng với doanh nghiệp thì sẽ giải quyết được nhiều vấn đề chứ không chỉ là câu chuyện nguồn thu hay câu chuyện kinh tế”, nhà báo Nguyễn Hòa Văn khẳng định.

Ông Lê Xuân Sơn - Tổng Biên tập Báo Tiền Phong kiến nghị, nếu có thể, nhà nước nên nghiên cứu giải pháp chính sách điều hướng một phần doanh số quảng cáo, truyền thông từ các mạng xã hội (chủ yếu là của nước ngoài) trở lại thị trường quảng cáo, truyền thông trong nước.

Nên có chính sách bắt buộc hoặc thuyết phục các nhà mạng chia sẻ cho các báo một phần lợi nhuận từ dịch vụ cung cấp internet (từ những bạn đọc báo điện tử); tiếp tục giảm hoặc miễn thuế thu nhập doanh nghiệp cho báo chí.

Có chính sách hỗ trợ báo chí thông qua hình thức đặt hàng khi cần mở những đợt truyền thông, tuyên truyền lớn hoặc thông tin về những chương trình quốc gia mang tính dài hơi; thậm chí, nên xem xét nghiên cứu mở rộng thêm chính sách trợ cấp một phần hoặc bao cấp toàn bộ cho một số cơ quan báo chí được chọn lọc, có vai trò và vị trí quan trọng trên mặt trận thông tin, tuyên truyền.

Nhà báo Lưu Quang Định - Tổng Biên tập Báo Nông thôn Ngày nay cho rằng, nhà nước nên làm rõ các chính sách về kinh tế báo chí, liên quan đến hoạt động kinh doanh trong mặt báo và ngoài mặt báo. Bên cạnh đó, nhà nước nên duy trì việc đặt hàng các báo trong việc tuyên truyền chính sách và trả phí cho việc tuyên truyền đó. Đây là việc cần thiết để đảm bảo sự công bằng và khẳng định vai trò của báo chí.

Không ít các đại biểu tham dự diễn đàn cho rằng, các cơ quan báo chí hiện đang phải đối diện với nghịch lý là mặc dù có cơ chế tài chính giống như doanh nghiệp, cũng phải lo kinh phí vận hành bộ máy như: Chi trả lương, thưởng, nhuận bút, văn phòng phẩm... và phải gánh nhiệm vụ tuyên truyền, định hướng nội dung thông tin, hoạt động theo Luật Báo chí nhưng lại không thể vì chuyện doanh thu giảm mà dừng sản xuất báo, hay vì tăng doanh thu mà bị cuốn vào cơn lốc “lá cải hóa”, xa rời tôn chỉ mục đích. 

Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ về thuế đối với báo chí. Xét về cả tính chất, chức năng và nội dung hoạt động, cơ quan báo chí không thể được xem là một doanh nghiệp thuần túy, bởi vì doanh nghiệp được thành lập là để kinh doanh còn cơ quan báo chí phải thực hiện nhiệm vụ chính trị của mình, sản phẩm báo chí không phải là một thứ hàng hóa bình thường, mà là một thứ sản phẩm có tác động mạnh mẽ tới nhận thức và hành vi của xã hội. Do đó, cần có cơ chế ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp đối với quảng cáo trên báo điện tử như quảng cáo trên báo in.

Nhà báo Phạm Nguyễn Toan - Tổng Biên tập Tạp chí điện tử Bất động sản Việt Nam kiến nghị, nhà nước cần xem xét ưu tiên miễn giảm một số loại thuế như: Thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân... để các cơ quan báo chí có điều kiện chăm lo cho đời sống cho cán bộ, viên chức và “may ra” có một phần tích lũy để tiếp tục phát triển. Đây cũng là hình thức nhà nước đầu tư phát triển sự nghiệp báo chí một cách công bằng nhất.

Bên cạnh việc tập trung vào tăng doanh thu, nhiều ý kiến cho rằng, các cơ quan báo chí cũng cần chú trọng tiết kiệm nguồn chi; tăng cường đào tạo lại để tiết kiệm nguồn nhân lực; triển khai báo chí đa phương tiện; đồng thời tiếp tục hoạt động đúng tôn chỉ mục đích của báo chí để không bị thương mại hóa. 

Hồng Hà/ Cổng TTĐT Hội Nhà báo Việt Nam