Báo chí về người nổi tiếng và vấn đề định hướng giá trị cho giới trẻ

Thứ tư, ngày 27 tháng 3 năm 2019 | 15:11:51

Lý thuyết nhân cách học tập xã hội và kỹ thuật thay đổi hành vi (Social Learning Theory) của Albert Bandura chỉ rõ: mỗi cá nhân đều hấp thụ các hình mẫu, và dần dần có xu hướng bắt chước hành động và suy nghĩ giống như các nhân vật mẫu này. Truyền thông đại chúng mang lại cho con người những kinh nghiệm xã hội, những mẫu văn hóa mang tính tiêu chuẩn dưới cách nhìn phổ biến. Vượt xa rất nhiều những gì mà truyền thông đưa đến như một nguồn thông tin và giải trí, nó là một phương tiện lập trình thái độ và niềm tin của chúng ta. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu của đề tài KX.01.37/16-20, bài viết sau đây sẽ tìm hiểu về hiện tượng người nổi tiếng trên báo chí và vấn đề định hướng giá trị cho giới trẻ.

1. Tính hình mẫu và sự xuất hiện của báo chí về người nổi tiếng

Theo xã hội học, truyền thông nói chung, truyền thông đại chúng nói riêng là một môi trường xã hội hóa quan trọng (cùng với gia đình, nhà trường, nhóm bạn...), trong đó, cá nhân học các qui tắc ứng xử, các giá trị, chuẩn mực xã hội (nền văn hóa cộng đồng) để cá nhân có thể hòa nhập với cuộc sống cộng đồng. Truyền thông đại chúng, đặc biệt là truyền hình, phim ảnh, quảng cáo, mạng internet… giúp công chúng hình thành thói quen, sinh hoạt hàng ngày, cung cấp những hình mẫu và mô hình về giới, xu hướng thời trang, hình ảnh, lối sống, hình thành các quan điểm chính trị và hành vi xã hội. Nói cách khác, truyền thông đại chúng mang lại cho con người những kinh nghiệm xã hội, những mẫu văn hóa mang tính tiêu chuẩn dưới cách nhìn phổ biến.

Trong xã hội hiện tại, các nhóm xã hội đã trở nên đa dạng. Một cá nhân có thể tồn tại ở rất nhiều nhóm xã hội khác nhau, và vì thế, anh/cô ta có sự quan tâm đến rất nhiều vấn đề khác nhau và bị chi phối ở nhiều hệ qui chiếu. Xã hội Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi với nhiều sự thay đổi nhanh chóng với những khuôn mẫu, chuẩn mực đang trên đường định hình. Nhiều khuôn mẫu, chuẩn mực không còn đứng vững khiến cộng đồng không có (hoặc thiếu) cơ sở vững chắc để dựa vào đó có những đánh giá đối với các hiện tượng xã hội đang xảy ra. "Con người ngày càng bị quấy rối bởi đủ loại kích động, mà các hành vi phản xã hội thì lại được các phương PTTTĐC thường xuyên làm cho nó có sức quyến rũ"[1].

Các PTTTĐC như TV, radio, phim ảnh, sách báo... thông qua con đường "nhìn", "nghe", "đọc"... luôn đem lại cho công chúng một hình ảnh ít nhiều tổng quát về xã hội mà ở đó họ đang sống. Qua các phương tiện nói trên, các cá nhân hiểu được đâu là những giá trị cốt lõi và những hành vi nào thì được xã hội chấp nhận. Bởi vậy, có thể nói, truyền thông đại chúng là một trong những tác nhân thúc đẩy quá trình xã hội hóa cá thể.

Một mặt, các giá trị chuẩn của một xã hội được truyền phát qua hệ thống truyền thông đại chúng; và hình thành nên các thể chế (mô thức hành vi) dựa trên các giá trị như vậy. Bằng cách này, truyền thông đại chúng giúp ổn định kết cấu xã hội. Các giá trị và những trải nghiệm chung được truyền trao cho các cá nhân, khiến họ có một cơ sở văn hóa, mà dựa vào đó, các cá nhân gắn kết với nhau theo tinh thần "khế ước xã hội" (J. J. Rousseau). Mặt khác, việc các chuẩn giá trị và hành vi của xã hội được truyền thông đại chúng lựa chọn để quảng bá, sẽ tạo nền tảng củng cố những chuẩn giá trị và hành vi ấy trong thực tiễn xã hội. Dưới ảnh hưởng thường xuyên và liên tục của truyền thông đại chúng, các cá nhân trong xã hội cũng có thiên hướng lựa chọn những chuẩn giá trị và hành vi được các kênh truyền thông đại chúng nhấn mạnh. 

Xã hội luôn có những người nổi tiếng. Tuy nhiên, bản chất của danh tiếng và hệ thống tạo dựng và duy trì danh tiếng của các cá nhân đang thay đổi nhanh chóng. Từ Trung cổ đến thời kỳ Khai sáng, ở phương Tây, danh tiếng chỉ dành cho hệ thống công quyền, và do vậy, được dành cho giới quý tộc và chế độ quân chủ. Nhưng đến thể kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, các nước phương Tây chứng kiến 2 xu hướng kinh tế - chính trị quan trọng: trào lưu dân chủ và sự mở rộng của chủ nghĩa tiêu dùng tư bản. David Marshall (2001, tr.4) gọi đây là “diễn ngôn kép của sự hiện đại”. Hai khía cạnh hiện đại của xã hội đương đại phương Tây đã tạo nền tảng cho văn hóa phương Tây và ảnh hưởng đến việc định vị danh tiếng, và chỉ ra rằng có mối liên quan giữa các công cụ quan trọng để tổ chức xã hội và các dạng người nổi tiếng mà xã hội đó tạo ra.

Trước đây, những người nổi tiếng là những người được coi là anh hùng, hoặc có tài năng và thành tựu ở một lĩnh vực nào đó. Với sự phát triển nhanh chóng của truyền thông đại chúng, mọi người đều có thể nối tiếng trong vòng ‘một nốt nhạc’. Tác giả cuốn “Cái nhìn phản biện về truyền hình” (Hefzallah, 1987) đã viết: “Anh hùng là người trở nên nổi tiếng vì những thành tích anh ấy hoặc cô ấy phấn đấu và đạt được. Còn người nổi tiếng là người được biết đến rộng khắp trong xã hội”. Trước đó, Daniel Broostin (1982, tr.61) cũng quan niệm: “Người Anh hùng tự tạo ra chính mình, còn người nổi tiếng do truyền thông tạo ra”. Boorstin cho rằng các phương tiện truyền thông đã tạo ra hệ thống ký hiệu riêng của người nổi tiếng bằng ngôn ngữ và hình ảnh đặc biệt, và bất cứ người bình thường nào được đưa vào hệ thống này đều sẽ trở thành người nổi tiếng ngay lập tức.

Thuật ngữ “Celebrity Journalism” (Báo chí về người nổi tiếng) xuất hiện vào nửa đầu thế kỷ 20, khi những bài viết về khoảng khắc riêng tư và về khía cạnh con người của các minh tinh màn bạc, các ngôi sao bóng rổ xuất hiện trên báo chí, tuy nhiên, phải đến những năm 60 -70, “báo chí về người nổi tiếng” mới phát triển mạnh mẽ. Người nổi tiếng xuất hiện dày đặc trên truyền thông đại chúng, là những người mà đời tư của họ thu hút sự quan tâm của công chúng không những không kém, mà còn nhiều hơn so với sự cống hiến về nghề nghiệp chuyên môn (Turner 2004, tr.3). Đây được coi là hiện tượng đặc biệt trong xã hội hiện đại. Cùng với sự phát triển của dòng báo chí về người nổi tiếng, là sự xuất hiện một thuật ngữ mới - paparazzi[2] (thợ săn ảnh).

Giữa thế kỷ XX, D. Reisman (1950) đưa ra khái niệm “the lonely crowd’ (đám đông cô đơn) để diễn tả tình trạng bị tách rời, mất kết nối của những nhóm công chúng trong xã hội. Quá trình công nghiệp hóa mạnh mẽ ở trong lòng nước Mỹ, kéo theo đó là di dân và người nhập cư ở những đô thị lớn, tập trung nhiều ở quanh các khu công nghiệp, khiến cho tình trạng bị cô lập và gạt ra bên lề của các cá nhân, kể cả các đám đông, ngày càng trở nên sâu sắc hơn. Những thông tin, hình ảnh, câu chuyện về các nhân vật nổi tiếng cung cấp những nội dung đời thường, trở thành một sự hiểu biết chung, như một kiểu ‘kiến thức thường ngày’.

Người dân ở các đô thị khi theo dõi truyền thông, biết được Madonna, Michael Jackson, Elizabeth Taylor, hay thậm chí là Ronald Regan, khi ông còn là một diễn viên màn bạc nổi tiếng, đang làm gì, đi đâu, gia cảnh riêng, những chuyện ‘scandal’ tình ái, tiền bạc của họ. Người ta bàn về những câu chuyện đó trong lúc rảnh rỗi, tán gẫu, hoặc đồn thổi tin tức, và coi đó là câu chuyện để kết nối những thị dân đủ thành phần, đặc biệt là tầng lớp lao động bình dân vốn bị “cô lập” trong xã hội tư bản tiêu dùng Mỹ.

Song song với việc xây dựng hình ảnh người nổi tiếng như những ngôi sao, thần tượng xa vời ở trên cao, báo chí viết nỗ lực biến họ trở nên đời thường hơn, có vẻ thực hơn, đặc biệt là khai thác những phương diện đời tư, cá nhân của người nổi tiếng. Chính vì vậy, trong khi người bình thường được ưa chuộng và bảo vệ sự riêng tư của mình, thì người nổi tiếng bị săm soi bởi paparazzi và công chúng, và trên truyền thông không thiếu các vụ việc người đẹp lộ hàng, lộ dáng ngủ ‘vô duyên’ trên máy bay, ăn quà vặt trên phố, đi ăn đêm hay trong quán bar với người tình tin đồn… Những ‘scandal’ của người nổi tiếng là chủ đề số một thu hút giới truyền thông. Từ vụ công nương Diana tử nạn trong vụ xe hơi chạy trốn khỏi các tay săn ảnh paparazzi, cho đến ông hoàng quá cố Michael Jackson bị bắt và hầu tòa vì liên quan đến lạm dụng tình dục trẻ em… tất cả đều được báo chí săn đón.

Cùng với sự du nhập và hòa nhập với văn hóa truyền thông đại chúng thế giới, báo chí Việt Nam trong hơn chục năm trở lại đây bắt đầu xuất hiện hiện tượng báo chí “về người nổi tiếng”, cùng với sự ra đời của dòng tạp chí giải trí những năm 1990, và đến đầu thế kỷ XXI thì bùng nổ trên mạng internet. Khảo sát ngẫu nhiên 1 tuần, trên trang Vnexpress.net, trang báo điện tử tiếng Việt được nhiều người đọc nhất có đến 8 tin, bài, ảnh, video… về Hồ Ngọc Hà, trong đó, chỉ có 2 tin có liên quan đến hoạt động nghề nghiệp của cô với tư cách là một ca sỹ. Các tin còn lại tập trung về thời trang cô mặc, về dịch vụ làm đẹp mà cô khai trương,… 

Tương tự như vậy, Ngọc Trinh cũng xuất hiện với mật độ dày đặc trên VNExpress.net, với các tiêu đề như “Ngọc Trinh thử trang phụ tôn ngực, eo”, “Ngọc Trinh diện mốt váy ngủ, đi giày 78 triệu đồng”, “Ngọc Trinh diện váy xẻ lườn dự Milan Fashion Week”, “Ngọc Trinh đeo đồng hồ 1,3 tỷ trong ngày làm chủ nhà hàng” …. Những cái tên như Hồ Ngọc Hà, Ngọc TrinhAngela Phương Trinh, Khánh My… luôn được truyền thông, đặc biệt là báo điện tử và các trang thông tin điện tử ‘nhắc’ đến, tạo cho họ trở thành “người nổi tiếng”.

2. Người nổi tiếng, thương hiệu và người tiêu dùng

Cùng với sự phát triển của hiện tượng “người nổi tiếng” là sự hiện diện của nhóm công chúng hâm mộ (hay còn được gọi với tên ngắn gọn là fan, fan hâm mộ). Người hâm mộ - được định nghĩa là một tập hợp những người được kết hợp xoay quanh một hay một vài “hiện tượng văn hóa đại chúng” (Ferris và Harris, 2011). Đây là nhóm người có chung ý thích, và biểu hiện sự nhiệt tình, ủng hộ, yêu quý nồng nhiệt cho một cái gì đó, một ai đó, mà những người này thường là vận động viên thể thao (đặc biệt là bóng đá), ca sỹ, diễn viên, nghệ sỹ, ban nhạc - nhóm người được coi là thần tượng của họ. Người hâm mộ có nhiều lứa tuổi và biểu hiện khác nhau, và cách thể hiện sự hâm mộ cũng khác biệt, hoặc là gọi tên, xin chữ ký, xin ảnh,… cá biệt còn có những “fan cuồng” tự vẫn theo cái chết của thần tượng, hay bán cả nhà cửa lấy lộ phí đi gặp thần tượng và khiến người cha phải quyên sinh vì con quá si mê thần tượngnhư trường hợp Dương Lệ Quyên (Trung Quốc)[3] hay ám sát cả thần tượng của mình[4]… Mối quan hệ giữa người nổi tiếng - truyền thông đại chúng - người hâm mộ là mối quan hệ đặc biệt, chỉ xuất hiện trong bối cảnh xã hội truyền thông hiện đại. Người nổi tiếng là người được đông đảo mọi người biết đến, “nổi tiếng do truyền thông tạo ra” (Boorstin, 1992, tr.61). Theo Mark Duffett thì “nhóm người hâm mộ là một hiện tượng văn hóa - xã hội, vốn gắn bó chặt chẽ với các xã hội tư bản hiện đại, các phương tiện truyền thông điện tử, văn hóa đại chúng và các hình thức biển diễn công cộng” (Mark Duffett, 2013). Nếu không có người hâm mộ, thì không có người nổi tiếng, và nếu không có các phương tiện truyền thông đại chúng thì sẽ không có người hâm mộ” (Ferris và Harris, 2011).

Tôn thờ thần tượng quá mức tuy biểu hiện muôn hình vạn trạng nhưng lại là một hội chứng chung trên toàn thế giới. Nhiều nhà tâm lý học cho rằng trong một xã hội nơi các loại hình truyền thông phát triển mạnh mẽ, sự gần gũi với gia đình, cộng đồng bị giảm sút thì đối với nhiều người, người nổi tiếng đã dần thế chỗ người thân, hàng xóm và bạn bè. Một số chuyên gia phương Tây lo ngại việc trẻ em đang tôn thờ thần tượng theo hướng tiêu cực hơn là noi gương theo những điều tốt. Bên cạnh đó, có ý kiến cho rằng tôn thờ thần tượng không phải là một hiện tượng mới, nhưng cái mới ở đây là mức độ cảm xúc sâu hơn và đẩy những đứa trẻ vào hội chứng này ở độ tuổi ngày một nhỏ hơn (Việt Phương, 2012).

Văn hóa người nổi tiếng bắt nguồn từ sự phát triển của hệ thống truyền thông được tổ chức trong điều kiện kinh tế thị trường của sự trao đổi hàng hóa. Trong xã hội tiêu dùng, hành vi của người tiêu dùng bị ảnh hưởng với các đặc điểm cá nhân và kích tác của truyền thông. Người nổi tiếng có sức hút và ảnh hưởng lớn đến các quyết định hành vi mua của người tiêu dùng, bởi lẽ, ngoài việc mua dịch vụ, sản phẩm, người tiêu dùng tiêu thụ cả ý tưởng về phong cách sống mà đại diện thương hiệu thể hiện. Trong chiến lược phát triển thương hiệu, nhiều doanh nghiệp lựa chọn sử dụng đại sứ thương hiệu là người nổi tiếng nhằm tạo dựng lòng tin của công chúng.  Ở quy mô toàn cầu Nike chọn ngôi sao bóng đá Bồ Đào Nha Cristiano Ronaldo làm đại sứ cho giày thể thao, Pepsi chọn ca sỹ Beyonce,... Tại Việt Nam, hãng xe máy Yamaha mời ca sỹ Hồ Ngọc Hà, diễn viên Ngô Thanh Vân làm gương mặt đại diện cho dòng xe Nozza, hãng xe hơi Mercedes chọn Thu Minh, trong khi đó hãng máy bay giá rẻ Vietjet Air chọn Ngọc Trinh, Biti’s mời Soobin Hoàng Sơn làm gương mặt đại diện… Và tại sự kiện ra mắt thương hiệu VinFast tại sự kiện Paris Motor Show 2018, bên cạnh Hoa hậu Trần Tiểu Vy, Á hậu Hoàng Thùy, còn có vị khách mời đặc biệt là ngôi  sao hạng A: David Beckham! 

Sử dụng thương hiệu người nổi tiếng để kinh doanh là chiến lược mang lại tỷ suất lợi nhuận cao, nhưng chứa đựng không ít rủi ro khiến doanh thu của thương hiệu sụt giảm thê thảm nếu hình ảnh của gương mặt đại diện bị chính người tiêu dùng tẩy chay. Trên thế giới, scandal tình ái của tay golf từng đứng số một thế giới Tiger Woods đã khiến vận động viên này mất đi hàng triệu USD hợp đồng quảng cáo, khi bị Gillette, Accenture, AT&T hay Gatorade cắt hợp đồng. Điều tương tự cũng xảy ra với Kate Moss khi cô dính scandal sử dụng ma túy và hình ảnh không còn được hàng loạt nhãn hiệu thời trang H&M, Chanel, Burberry sử dụng. Ngày 18/2 mới đây, hãng NIKE đã tuyên bố không đồng tình với quan điểm kì thị người đồng tính mà đại sứ thương hiệu của họ - võ sĩ Manny Pacquiao đã phát biểu, đồng thời cũng cắt đứt hợp đồng đại diện thương hiệu với võ sỹ này.

Thậm chí, những scandal xuất phát từ sự vô ý của chính đại sứ thương hiệu cũng mang tới hậu quả xấu cho họ. Danh thủ một thời Ronaldinho bị Coca-Cola cắt hợp đồng gần 1 triệu USD chỉ vì chụp ảnh với sản phẩm của Pepsi trong một cuộc họp báo, và minh tinh Charlize Theron - vốn là đại sứ thương hiệu của hãng đồng hồ Raymond Weil - đã bị cắt hợp đồng khi bị bắt gặp đang đeo sản phẩm của Dior ngay tại nơi công cộng,…

3. Vai trò định hướng giá trị cho thế hệ trẻ của báo chí

Báo chí là một trong những kênh giáo dục giá trị rất sinh động và có diện bao phủ rộng đến các nhóm công chúng. Thông tin đại chúng đã góp phần rất quan trọng đáp ứng nhu cầu văn hóa tinh thần, tác động trực tiếp, mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm, thị hiếu, hình thành nhân cách và lối sống của công chúng, đặc biệt là công chúng trẻ, tạo nên phong trào cách mạng rộng rãi trong quần chúng; là nguồn lực quan trọng tạo ra và khơi dậy những tiềm năng, nhiệt tình của quần chúng, làm nên sức mạnh to lớn của toàn dân tộc để thực hiện thắng lợi sự nghiệp cách mạng do Đảng lãnh đạo. Điển hình là các phong trào “Thi đua yêu nước”, “Vì biển đảo thân yêu’, “Tháng hành động vì người nghèo’, “Thắp sáng ước mơ”, “Đi bộ vì môi trường”, “Mang âm nhạc đến bệnh viện”, “Áo ấm cho trẻ em miền núi”, “Chung tay xây quỹ người nghèo”, “Ngày chủ nhật đỏ, hiến máu cứu người”...

Phương thức đặc thù trong định hướng tư tưởng, giáo dục giá trị văn hóa - đạo đức cho công chúng của báo chí là thông qua việc thông tin, phân tích, bình luận về sự kiện, vấn đề liên quan trực tiếp đến nhu cầu và thị hiếu của công chúng, báo chí khơi gợi, định hướng, điều chỉnh dư luận xã hội, để từ đó đưa từng giá trị vào trong ý thức lịch sử - văn hoá của công chúng, xây dựng thế giới quan, lý tưởng, niềm tin... cho công chúng. Nhiều tấm gương anh hùng liệt sỹ như Đặng Thùy Trâm - một bác sĩ trẻ người Hà Nội gan dạ bám trụ bệnh xá để cứu chữa thương binh trên mảnh đất mưa bom bão đạn cho đến ngày chị hy sinh, liệt sỹ Nguyễn Văn Thạc - người binh nhì đã hy sinh tại chiến trường Quảng Trị năm 1972 khi đang bước vào tuổi hai mươi tràn đầy sức sống với khát vọng cháy bỏng được cống hiến,… đã được khắc họa trong những trang hồi ký được xuất bản rộng rãi ‘Mãi mãi tuổi hai mươi” và ‘Đừng đốt”, tạo được nhiều diễn đàn rộng rãi trên báo chí (‘Diễn đàn tuổi 20 của chúng ta của báo Tuổi trẻ…), góp phần động viên khích lệ, giáo dục, bồi đắp cho công chúng trẻ về tinh thần yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng, lối sống cao đẹp, hoài bão lớn lao, những giá trị, chuẩn mực đạo đức đáng được tôn vinh và ghi nhận trong xã hội.

Nhiều tấm gương hy sinh cứu người quên tính mạng bản thân lúc nguy nan như Nguyễn Văn Nam, Trần Văn Nguyên, Trần Hữu Hiệp,… đã khiến độc giả cảm phục. Những tấm gương nghị lực sống, những tấm gương vượt lên số phận cả trong và ngoài nước như Nick Vujicic, đã khơi gợi sự quyết tâm và tình yêu cuộc sống, nỗ lực vươn lên của nhiều người.

Tuy nhiên, theo số liệu khảo sát của Lê Thị Phước Thảo, 84,9% người nổi tiếng được đăng tải trên báo Tiền phong và Tuổi trẻ thành phố Hồ Chí Minh năm 2014 là ca sỹ, diễn viên, đạo diễn, người mẫu, hoa hậu… Những nhân vật đem lại lợi ích cho cộng đồng chỉ chiếm 5%. Theo khảo sát của chúng tôi, trên báo Nhân dân điện tử, trong 2 năm 2017 - 2018 có 77 bài viết về tấm gương các nhà khoa học, nhà văn, nhà thơ,… Đây đều là những tên tuổi lớn, có uy tín, có nhiều đóng góp cho cộng đồng và xã hội như NSND Anh Tú, GS. Phan Huy Lê, NSND Hồ Thu, nhà báo Đỗ Phượng, NGND Hoàng Kiều, họa sỹ Lưu Công Nhân…. Tuy nhiên, mỗi nhân vật chỉ xuất hiện trên báo một lần trong 2 năm khảo sát. Với tần suất xuất hiện ít ỏi như vậy, tên tuổi của các nhân vật này khó đi vào tâm trí công chúng trẻ so với những gương mặt gần như ngày nào cũng được truyền thông nhắc tới như Hồ Ngọc Hà, Ngọc Trinh, Đàm Vĩnh Hưng,…

Khi một nghệ sĩ là hình mẫu, thần tượng của giới trẻ thì những hành vi, quan điểm sống của họ có tác động rất lớn, thậm chí khiến nhiều bạn trẻ bắt chước theo. Chính vì sự ngập tràn trên báo chí hình ảnh người nổi tiếng, giầu có, xa hoa mà công chúng, đặc biệt là giới trẻ bị tác động ít nhiều. Trong điều kiện kinh tế thị trường, con người ngày càng quan tâm đến cái được và mất của lợi ích cá nhân, ý thức thực dụng của cả xã hội ngày càng thể hiện rõ nét. Một bộ phận giới trẻ lấy đồng tiền để đánh giá giá trị của con người, điều này đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc xây dựng nhân sinh quan, giá trị quan và thế giới quan của giới trẻ. Bên cạnh đó, với sự phát triển nhanh chóng của truyền thông đại chúng, mọi người đều có thể nối tiếng trong vòng 15 phút. Trào lưu gây sự chú ý, để trở thành người nổi tiếng bằng mọi thủ đoạn đang được nhiều người trẻ triệt để áp dụng. Vì vậy, không thiếu các trường hợp vì muốn nổi tiếng nên có phát ngôn gây sốc, hoặc hành động khác thường, như Kenny Sang, Lệ Rơi, bà Tưng,…miễn là được xuất hiện trên truyền thông, và trở thành ‘người nổi tiếng”.

Khác với các con đường giáo dục định hướng giá trị truyền thống khá mô phạm thông qua gia đình hay trường học, với đặc tính phổ cập, nhanh chóng, kịp thời và rộng khắp, các phương tiện truyền thông đại chúng đang có diện bao phủ lớn tới mọi đối tượng trong xã hội. Chính khả năng tác động mạnh mẽ của báo chí tới công chúng, đặc biệt trong xã hội tiêu thụ, khiến người làm báo càng phải xác định rõ hơn về đạo đức và trách nhiệm xã hội của mình trong việc lập kế hoạch, lựa chọn, chắt lọc, xử lý và đăng tải thông tin về người nổi tiếng. Cần xác định rõ việc thẩm định, đánh giá và định hướng dư luận trong việc xác lập mục tiêu định hướng giá trị, thang giá trị và chuẩn mực giá trị, đồng thời, báo chí cần lên tiếng phê phán nếu người nổi tiếng đi ngược lại các giá trị đạo đức được xã hội công nhận. Có như thế, người nổi tiếng mới nâng cao ý thức giữ gìn hình ảnh, lối sống của họ, và báo chí về người nổi tiếng mới góp phần định hướng lối sống tốt đẹp cho công chúng, đặc biệt là giới trẻ trong bối cảnh hiện nay.

PGS.TS Đặng Thị Thu Hương

Trích tham luận tại Hội thảo "Vai trò của báo chí truyền thông về chuẩn mực văn hóa ứng xử"

   TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. Kerry Ferris và Scott Harris, 2011. Stargazing: Celebrity, fame and social interaction, Routledge, New York.
  2. Mark Duffett, 2013. Understanding fandom, an introduction to the sudy of media fan culture, Bloomsburry.
  3. Ibrahim M. Hefzallah, 1987. Critical viewing on television: A book for parents and teachers. University Press of America.
  4. Daniel Broostin, The Image: A Guide to Pseudo-Events in America.New York: Athenneum, 1982.
  5. David Reisman (1950), The Lonely Crowd, New Haven, Yale University Press
  6. David Marshall (1997), Celebrity and Power: Fame in Contemporary Culture. Minneapolis, University of Minnesota Press.
  • Bài viết dựa trên kết quả nghiên cứu của đề tài nghiên cứu khoa học “Truyền thông đại chúng đối với phát triển con người dựa trên quyền con người” (mã số KX.01.37/16-20) thuộc Chương trình “Nghiên cứu những vấn đề trọng yếu về khoa học xã hội và nhân văn phục vụ phát triển kinh tế - xã hội”, do Bộ Khoa học và Công nghệ tài trợ.

[1] Lời giới thiệu của GS. Nguyễn Hồng Phong cho cuốn “Làn sóng thứ ba” của Alvin Tofler

[2]Tên gọi này được do nhà biên kịch của bộ phim La Dolce Vita - Ennio Flaiano đưa ra. Đến cuối những năm 1960 thì cụm từ này đã được sử dụng rất phổ biến trong tiếng Anh để chỉ về những nhiếp ảnh gia chuyên săn ảnh đời tư của người nổi tiếng. Họ sẵn sàng lục tung những thùng rác, nằm dài ở các sân bay, chấp nhận chờ đợi trong những môi trường ngàn cân treo sợi tóc… để đạt mục tiêu cuối cùng: một bức ảnh đắt giá. Một số phiên âm của cụm từ paparazzi được sử dụng trong một số ngôn ngữ mà không nằm trong hệ thống bảng chữ cái A,B,C như là tiếng Nhật, Hàn Quốc, Nga và Thái Lan. Cho đến nay, paparazzi đã trở thành ngôn ngữ mang tính đại chúng rất cao.

[3]Cô Dương Lệ Quyên (1979) sống tại thành phố Lan Châu (tỉnh Cam Túc, Trung Quốc), là một trong vô số fan điên cuồng vì diễn viên Lưu Đức Hoa. Suốt 13 năm, cô bỏ học đi tìm thần tượng, đến nỗi bố mẹ phải bán nhà, thậm chí bán thận để con theo đuổi giâc mơ. Năm 2007, Lệ Quyên đến được Hongkong tham gia một buổi giao lưu giữa Lưu Đức Hoa và fan. Nhưng không chịu dừng lại ở đó, cô muốn nói chuyện với anh. Cha của Lệ Quyên đã tự tử, để lại di chúc dài, yêu cầu Lưu Đức Hoa đáp ứng nguyện vọng của con gái ông. Nhưng nam diễn viên từ chối.

[4] John Lennon, nhạc sỹ, ca sỹ người Anh, là người sáng lập và thủ lĩnh của ban nhạc huyền thoại The Beatles đã bị Mark David Chapman, một fan quá khích bắn chết vào ngày 8/12/1980 ngay trước căn hộ của mình ở New York. Một số ca sỹ, nghệ sỹ khác như Selena Quintanilla - Pérez, Rebecca Schaeffer, và Dimabag Darrell đều bị fan quá khích ám sát.