Cuộc chiến tin thật- tin giả: Lấy ánh sáng đẩy lùi bóng tối…

Thứ năm, ngày 22 tháng 6 năm 2017 | 16:6:1

“Tin giả” hiện hữu như một thứ “bóng đen” xâm lấn, trở thành thách thức ngày một lớn đối với báo chí hiện đại. Làm thế nào để đẩy lùi vấn nạn tin tức giả, để biến thách thức ấy trở thành cơ hội, đưa thông tin báo chí trở lại đúng điểm xuất phát vốn có: sự thật và khách quan? Bàn tròn về cuộc chiến tin thật- tin giả mà NB& CL mở ra trong số báo này đã là nơi nhiều nhà báo đưa ra những “hiến kế” đáng suy ngẫm.

Nhà báo Lê Quốc Minh – Tổng Biên tập báo điện tử Vietnamplus- Thông tấn xã Việt Nam:

“Thẩm định, thẩm định và thẩm định” – tin giả khó lọt lên mặt báo

Tin giả ở nước ngoài đã đến mức cực kỳ tinh vi và được thực hiện theo quy trình rất bài bản. Báo New York Times từng có bài viết về một nhân vật chuyên tung tin giả như thế, và những sản phẩm của anh này được gán với những từ “kiệt tác, siêu hạng” vì rất khó phân biệt. Kiểu đăng tin giả ở Việt Nam còn khá đơn giản, ấy vậy mà vẫn “lừa” được rất nhiều người. Người dùng bây giờ thường tự nhận là “thông thái” nhưng thực tế cho thấy họ rất dễ bị tin giả đánh lừa. Mà không chỉ có người dùng thông thường, tôi biết có không ít nhà báo lâu năm cũng chia sẻ những thông tin từ những nguồn không đáng tin cậy trên trang Facebook của họ. Và những nhà báo ít kinh nghiệm hơn thì mắc lừa bởi tin giả là điều chúng ta không hề lấy làm ngạc nhiên.

Người bình thường bị lừa và vô tình phát tán tin giả đã nguy hiểm, nhà báo không thận trọng và biến một thông tin bịa đặt thành sản phẩm báo chí thì mức độ lan truyền vô cùng lớn và mức độ nguy hiểm cao gấp nhiều lần. Thực tế, quy trình làm báo tiêu chuẩn khá chặt chẽ, và nếu nhà báo nào trong khi tác nghiệp cũng luôn tâm niệm cái từ vốn là yêu cầu quan trọng của báo chí – “thẩm định, thẩm định và thẩm định” – thì tin giả khó mà lọt lên mặt báo. Phóng viên thẩm định thông tin chéo qua nhiều nguồn, rồi lại được kiểm tra thêm qua vài tầng biên tập, thì mức độ chính xác sẽ càng cao.

Tiếc thay, nhiều tờ báo hiện nay chạy đua tốc độ nên vội vàng xuất bản tin bài và hy sinh yếu tố quan trọng hơn là sự chính xác, trung thực. Người ta thường đổ lỗi cho sự phát triển của Internet hay truyền thông xã hội khiến cho các cơ quan báo chí phải chạy đua tốc độ và dẫn đến sai sót, nhưng tôi nghĩ lập luận này là không thỏa đáng. Công nghệ không có lỗi, lỗi là ở con người.

Có một điều thú vị là trong bối cảnh xuất hiện quá nhiều tin giả, nhiều độc giả đang có xu hướng quay trở lại với các cơ quan báo chí để tìm những thông tin xác tín, sau một thời kỳ họ cho rằng có thể tự tìm kiếm và phân định thông tin. Trong khó khăn, đây chính là cơ hội để báo chí phát triển, nhưng chỉ có thể làm được điều đó nếu thông tin trên báo chí luôn đảm bảo tính chính xác. Và chẳng có cách nào khác là bám lấy nguyên tắc bất di bất dịch của báo chí hàng trăm năm nay: thẩm định thông tin.

Nếu các cơ quan báo chí tiếp tục chiến lược chạy theo số lượng người xem, số lượng truy cập vào website hay phiên bản mobile và quá tập trung sản xuất những nội dung chỉ thuần túy nhằm để “câu view” chứ không phải với quan điểm cung cấp thông tin trung thực và kiến thức hữu ích cho độc giả, khán thính giả, thì khả năng bị tin giả lừa vẫn còn, và thậm chí cao. Lý do là những câu chuyện, vấn đề gây sốc cho công chúng thực ra không xảy ra nhiều, nên người viết sẽ lùng sục những thông tin khác trên mạng xã hội. Có trường hợp báo này đăng nhầm tin giả và báo khác khai thác lại vì tin tưởng rằng tin đó đã được lên một tờ báo thì là tin chính xác.

Để đối phó với tình trạng tin giả, các công ty công nghệ lớn đã hợp tác với các cơ quan báo chí quốc tế đưa ra rất nhiều bộ công cụ để kiểm tra tin giả. Trên các trình duyệt Internet như Chrome cũng có các plug-in hỗ trợ phát hiện tin giả. Nhưng yếu tố quan trọng nhất chính là ý thức của con người, từ người phóng viên, biên tập viên cho đến tổng biên tập đứng đầu một tòa soạn. Và báo chí chất lượng cao là cách thức lâu bền để không chỉ tránh vấn nạn tin giả mà còn lấy lại niềm tin của công chúng đối với báo chí.

Các nghiên cứu gần đây cũng cho thấy báo chí, đặc biệt là báo điện tử, không thể sống bằng nguồn thu quảng cáo vì đến 85% doanh thu quảng cáo digital rơi vào túi Google và Facebook. Một khi không thể tranh đua miếng bánh quảng cáo thì chạy theo lượng truy cập bằng những nội dung câu view cũng chẳng giúp các báo tồn tại. Vậy thì hãy trở lại với giá trị cốt lõi của báo chí là nội dung chất lượng cao. Điều đó tốt cho các cơ quan báo chí, cho chính các nhà báo, và cho cả xã hội.

Nhà báo Phùng Nguyên – Báo Nhân Dân:

Cần bộ lọc có lương tâm với trách nhiệm xã hội rõ ràng

Tin giả không phải bây giờ mới xuất hiện, mà nó đã có một lịch sử bạo tàn cả hàng ngàn năm nay và giờ đây nở rộ như nấm sau mưa khi mạng xã hội xuất hiện. Tin giả thậm chí còn xuất hiện trước cả tin tức thực sự, đổi trắng thay đen, tạo nên một sự hỗn loạn thật giả, gây ra rất nhiều hệ lụy xã hội. Nhiều tờ báo trở thành nạn nhân của tin giả khi sử dụng như một tin thật. Với sự phát triển của internet và mạng xã hội, tin giả thường lan nhanh hơn tin thật khi mà các chuẩn mực thông tin và báo chí bị thách thức nghiêm trọng. Giờ đây, người đọc thường quan tâm nhiều đến những thông tin gây sốc, tin lạ mà ít chú ý tới tính chính xác khách quan. Tin giả đã thành một thế lực thực sự, làm đảo lộn nhiều giá trị, và có nguy cơ bóp chết tin thật và báo chí chân chính.

Để chống lại tin giả thì tôi cho rằng, trước hết phải theo tinh thần lấy ánh sáng đẩy lùi bóng tối, lấy chân, thiện, mỹ đẩy lùi cái ác, không để lộng giả thành chân. Mỗi một nhà báo, mỗi một tờ báo với bộ lọc có lương tâm và đáng tin cậy với trách nhiệm xã hội dân sự rõ ràng, phải chống tin giả bằng cách nói không với tin giả, chỉ đưa tin thật và làm cho tin thật chiếm lĩnh mặt trận truyền thông. Báo chí không cẩn thận sẽ trở thành nạn nhân của chính mình khi có nhiều tờ báo đã đẩy mạnh xu hướng thông tin giật gân, câu khách, tin phiếm chỉ, hình thành thị hiếu đọc thấp cấp của một bộ phận độc giả. Thị hiếu đó là thứ “nuôi dưỡng” tin giả. Lúc đó, sẽ dẫn tới bi kịch cho nhiều tờ báo “lá cải”: như một kẻ quen nói dối, đến lúc nói thật chẳng ai tin.

Tin giả là tin giả, nhưng để nhận diện được tin giả các nhà báo, các tòa soạn cần phải có những bộ lọc tốt, cần phải có công cụ về công nghệ thông tin cũng như nghiệp vụ để thẩm định. Mặt khác, phải hình thành được văn hóa công khai minh bạch thông tin trong xã hội, đặc biệt là của các cơ quan công quyền, bởi vì thực tế cho thấy sự khép kín, mập mờ, bưng bít và áp đặt thông tin là mảnh đất màu mỡ cho tin giả phát triển. Môt điều quan trọng nữa là cần có một tổ chức độc lập để kiểm chứng thông tin một cách khách quan, trung thực nhất. Bên cạnh đó, pháp luật cần có những chế tài nghiêm khắc đủ sức răn đe đối với những cá nhân, tổ chức đưa tin giả.

Thạc sỹ, Nhà báo Quyền Thành – Thư ký Toà soạn báo Tiền phong:

Bạn đọc luôn phải được tôn trọng, đối xử sòng phẳng

Tôi đồng tình với cách gọi “vấn nạn tin tức giả” và cũng tin rằng, với trình độ độc giả hiện nay, có một tỷ lệ rất cao độc giả đọc và nhận ra đâu là tin thật và đâu là tin giả, thậm chí bài thật, bài giả. Cần đặt ra vấn đề cấp thiết này để cảnh tỉnh những người làm báo và để đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của người mua báo. Với bạn đọc, nên hiểu rằng, họ luôn luôn phải được tôn trọng, đối xử sòng phẳng, bởi họ bỏ lá phiếu cho sản phẩm báo chí bằng chính đồng tiền mua báo. Với người làm báo, chúng ta luôn quy ước với nhau là làm nghề cao quý, đã là nghề thì có quy chuẩn, quy ước sản phẩm; chuẩn mực đạo đức cho nhà báo… Khi số nhà báo viết ra hoặc nhà báo để lọt “tin giả” ngày càng nhiều thì sản phẩm càng nhanh đi đến cái kết cục là ế ẩm, không ai muốn tiêu dùng nữa. Nhiều bạn đọc đã và đang phỉ báng sản phẩm giả, người làm “tin giả”. Điều này dễ thấy trên chính công cụ cá nhân của họ (facebook, diễn đàn mạng…).

Vậy “tin giả” là gì? Xét về hình hài nó vẫn là tin, là bài. Chúng ta vẫn nhìn thấy thông tin trả lời các câu hỏi ai, cái gì, ở đâu, bao giờ, khi nào…Tuy nhiên, về bản chất thông tin đó được làm với động cơ: Không phục vụ số đông độc giả, chỉ vì kinh tế; làm để thỏa mãn ý chí của một nhóm nhỏ người; thể hiện quyền uy cá nhân làm báo; tạo diễn đàn “thanh toán” đối thủ cạnh tranh… Tác giả làm “tin giả” muốn hướng bạn đọc đến những mục tiêu tiêu cực. Độc giả đọc xong “tin, bài giả” vì cả tin nên quyết định sai lầm. Tin giả không những đang “giết chết” tin thật mà còn “giết” cả tờ báo, lòng tin của dân vào báo chí.

Đặt vấn đề làm gì để tin giả không “giết” tin thật cũng chính là giải quyết tình trạng người làm báo có trình độ, mức độ nghiêm túc với nghề rất cao không bị dồn vào nguy cơ lẻ loi, hụt hẫng kéo dài. Thực ra, trên giảng đường và các đợt (tôi dùng từ đợt) đào tạo…, vấn đề bản chất của tin báo chí, tin thực sự báo chí được đặt ra kỹ càng. Nhưng thực tiễn, sản phẩm bị lệch lạc hóa dần, do cái tâm của người sản xuất bị tư tưởng tư nhân hóa, thị trường hóa lệch lạc xâm nhập với tốc độ nhanh. Nhiều nhà quản lý báo chí (trường hợp này là lãnh đạo cơ quan báo chí) cũng không đặng đừng được trước các trường hợp “quăng lựu đạn kinh tế”, tư duy “đánh đấm”. Có không ít trường hợp nhà báo liên tục cải thiện vị trí công việc nhờ vào làm báo kinh tế, mẹo mực, uốn éo nhân cách, viết được nhiều tin bài PR có thu chứ không phải nhờ tu học chuyên môn, trình độ, giữ nhân cách thực sự. Giải pháp vi mô có nhiều, nhưng vĩ mô nếu nhận diện được những tồn tại này, giải quyết nó thực sự thì báo chí ắt sẽ nhân văn, tích cực, lành mạnh hơn.

Nhà báo Võ Văn Thành – báo điện tử Vietnamnet:

Phải biết chọn lọc và ý thức sống còn về trách nhiệm kiểm chứng

Tình trạng tin tức giả mạo (fake news) tràn lan đã gây ảnh hưởng lớn lên nền công nghiệp báo chí toàn cầu. Nó làm xã hội dần mất niềm tin vào báo chí, và dẫn đến việc sụt giảm cả bạn đọc lẫn nguồn thu của các toà soạn.
Ở Việt Nam, tin giả nhiều khi xuất hiện ở báo chí chính thống và đặc biệt nở rộ trên nền tảng mạng xã hội, trang web, blog do Google và Facebook cung cấp. Khi mà tin tức thật sự bị đẩy lùi, tin giả mạo sẽ tràn tới. Con đường duy nhất để chống lại màn sương mù tin giả là dựng lên những ngọn hải đăng bằng một nền báo chí chất lượng cao, chính xác, khách quan và nhanh nhạy.

Trong biển cả thông tin, hơn bao giờ hết những người hoạt động trong ngành báo chí cần phải biết chọn lọc, và trên hết, ý thức sống còn về trách nhiệm kiểm chứng. Nhìn ra thế giới, chúng ta biết rằng kiểm chứng hai lần là quy tắc cơ bản ở đài BBC; còn ở The New York Times, Washington Post…, các toà soạn này đang tiên phong trong việc đầu tư vào báo chí chất lượng cao, có chiều sâu để giữ chân bạn đọc, thay vì chạy theo lượt xem (view). Họ đã và đang mạnh mẽ hướng đến tương lai, bằng việc trở thành một điểm đến cho độc giả với những tin tức có căn cứ xác thực, rõ ràng và sống động.

Thời khắc cho những quyết định quan trọng để chống lại nạn tin giả đang rung chuông trước cửa bất cứ tòa báo nào. Trong nỗ lực góp phần nhỏ của mình, hiện chúng tôi – một nhóm các nhà báo đang xây dựng cộng đồng “Kiểm chứng thông tin” trên nền tảng của mạng xã hội Facebook, tại địa chỉ:

ttps://www.facebook.com/groups/kiemchungthongtin/. Chúng tôi hy vọng đây sẽ trở thành nơi các thành viên chia sẻ, giúp đỡ nhau trong việc xác lập cách tiếp cận đi gần đến sự hiểu biết đúng đắn và cần thiết nhất có thể về các dòng chảy tin tức trên mạng. Mỗi người góp một tay, lấy tin thật đẩy bật tin giả.

Nhà báo Lê Hồng Kỹ – Tổng Thư ký tòa soạn phụ trách các chuyên trang điện tử – Báo Pháp luật & Xã hội:

Sự trỗi dậy của tin giả chính là cơ hội của những tờ báo thức thời

Cá nhân tôi không bao giờ đặt ra lo ngại “tin giả giết chết tin thật”. Tôi chỉ coi đó là thách thức, và cũng là cơ hội đối với báo chí. Vì sao đó là cơ hội? Khi tin giả tràn lan, gắn với những động cơ, mục đích khác nhau thì nhu cầu của xã hội về những thông tin xác tín càng trở nên bức thiết hơn. Đó chính là cơ hội của báo chí trong việc tiếp cận và tạo được niềm tin đối với người đọc. Tờ báo nào đáp ứng được nhu cầu tin tức, tờ báo đó có cơ hội tìm được chỗ đứng trong lòng công chúng, đồng nghĩa với cơ hội tiếp cận và cung cấp các dịch vụ thông tin cho khách hàng. Với tôi, bạn đọc là khách hàng, báo chí là doanh nghiệp cung cấp dịch vụ thông tin cho khách hàng. Tin giả chính là rắc rối của khách hàng, và nếu báo chí có giải pháp đưa tin đáng tin cậy, thì báo chí sẽ thành công trong việc thỏa mãn khách hàng. Nhưng để làm được điều đó, thách thức không hề nhỏ. Thứ nhất, báo chí phải nỗ lực nhiều hơn để thiết lập các nguồn tin, cơ chế xác minh thông tin để có được các tin tức chính xác, kịp thời trong bối cảnh mạng xã hội bùng nổ và thông tin “rác”, “thật giả lẫn lộn” ngày càng thừa mứa. Thứ hai, báo chí luôn phải ý thức được trách nhiệm, đạo đức chuẩn mực nghề nghiệp để những thông tin mình đưa ra không bị lẫn lộn hay đánh đồng với các thông tin giả. Qua quan sát xu hướng, tôi nhận thấy dưới áp lực chạy đua thông tin và tiếp cận công chúng ngày càng lớn, đã có không ít tờ báo hụt hơi hoặc dễ dàng buông bỏ các chuẩn mực thông tin chỉ để bắt kịp xu hướng vụ việc nào đó vừa bùng phát, hoặc giành giật những cái nhấp chuột. Với tôi, để có được chỗ đứng trong lòng công chúng, báo chí không nhất thiết phải lo lắng thái quá về tin giả hay sự phát triển của mạng xã hội. Thay vào đó, hãy chọn được định vị cốt lõi của mình, và không ngừng củng cố nguồn tin, quy trình và chuẩn mực sản xuất thông tin. Sau đó, hãy nỗ lực tối ưu hóa tất cả những nền tảng mà thế giới đang có (mạng xã hội, diễn đàn, các kênh chia sẻ…) để phân phối thông tin của mình tới nhóm độc giả cốt lõi. Việc còn lại, khó khăn nhất, là phải biến được những độc giả cốt lõi thành người trả tiền để được hưởng thụ thông tin theo cách trực tiếp hoặc gián tiếp. Tin tôi đi, sự trỗi dậy của tin giả chính là cơ hội của những tờ báo thức thời. Cơ hội đó chưa bao giờ lớn như hiện nay.

Theo Minh Vân – Bích Việt/ Nhà báo và Công luận