Hội thảo "Báo chí với công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí" (28/4/2017)

Thứ hai, ngày 29 tháng 5 năm 2017 | 14:34:0

Đồng chí Nguyễn Thiện Nhân, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam phát biểu tại Hội thảo

Báo chí và việc bảo vệ người tố cáo tham nhũng 

Đảng và Nhà nước Việt Nam đánh giá cao vai trò to lớn của báo chí trong đời sống xã hội. Điều này đã được thể chế hóa trong các văn bản pháp luật của Nhà nước, tạo hành lang pháp lý giúp các cơ quan báo chí thực thi nhiệm vụ, chức năng và vai trò xã hội của mình. Trong đó, Luật Báo chí là văn bản pháp luật cao nhất quy định vai trò, chức năng của báo chí trong đời sống xã hội.

Trên thực tế, báo chí luôn đi đầu trong cuộc đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng. Các vụ án liên quan đến tham nhũng, tiêu cực luôn được báo chí phát hiện, giám sát. Nhiều vụ án điển hình được báo chí bám sát để đưa tin kịp thời, như: Vinashin, vụ án Năm Cam, Mai Văn Dâu, Mạc Kim Tôn, Đề án 112, Lương Cao Khải, Nguyễn Đức Chi, Lã Thị Kim Oanh, PMU 18, ... Báo chí đã phát hiện và cung cấp thông tin ban đầu cho các cơ quan chức năng, điều tra phanh phui nhiều vụ việc tham nhũng, tiêu cực. Hầu hết các vụ tiêu cực lớn, dù thủ đoạn hành vi tham nhũng có tinh vi đến đâu, cuối cùng cũng được đưa ra ánh sáng, nhờ sự phát hiện, tố cáo của nhân dân, thường trước hết tố cáo với các cơ quan báo chí.

Trong cuộc đối thoại giữa các nhà tài trợ với các cơ quan Phòng chống tham nhũng (PCTN) Việt Nam lần trước, bà Catherine McKinley đại diện của Đại sứ quán Thụy Điển cho rằng, qua phân tích cho thấy tại Việt Nam cơ quan báo chí – truyền thông có cả 3 vai trò trong PCTN: Theo dõi, phân tích hoạt động của Nhà nước; Phản ánh các vụ việc tham nhũng; Tạo diễn đàn tranh luận công khai. Điều này khẳng định báo chí sẵn sàng thực hiện tốt nhiệm vụ, để trả lời cho cả Nhà nước và nhân dân. Vấn đề là phải làm thế nào để việc tiếp cận thông tin được tăng cường hơn nữa và cải thiện điều kiện tiếp cận thông tin.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không thể chống tham nhũng một cách hiệu quả nếu không có sự hỗ trợ mạnh mẽ của báo chí, truyền thông. Báo chí có thể đóng vai trò quan trọng như giám sát viên.

Do đặc thù nghề nghiệp, công việc đấu tranh PCTN có liên quan đặc biệt tới nguồn cung cấp thông tin nói chung, người tố cáo tham nhũng nói riêng. Người tố cáo tham nhũng với cơ quan điều tra, cơ quan PCTN hay với cơ quan báo chí, đều là người cung cấp, là nguồn tin của báo chí. Ở đây, có hai khía cạnh cần được tiếp cận.

Thứ nhất, pháp luật quy định quyền của cơ quan báo chí, của nhà báo trong đưa tin về PCTN. Theo Luật PCTN, Nhà nước khuyến khích cơ quan báo chí, phóng viên đưa tin phản ánh về vụ việc tham nhũng và hoạt động PCTN. Cơ quan báo chí, phóng viên có quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức cá nhân có thẩm quyền cung cấp thông tin, tài liệu liên quan đến hành vi tham nhũng. Cơ quan, tổ chức, cá nhân được yêu cầu có trách nhiệm cung cấp thông tin tài liệu đó theo quy định của pháp luật, trường hợp không cung cấp phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do. Báo chí phải đưa tin trung thực, khách quan, chịu trách nhiệm về việc đưa tin và chấp hành pháp luật về báo chí, quy tắc đạo đức nghề nghiệp.

Thứ hai, pháp luật cũng quy định trách nhiệm của báo chí trong việc sử dụng nguồn tin và bảo vệ nguồn tin. Đó là việc không được tiết lộ bí mật của Đảng, Nhà nước, không được sử dụng thông tin với mục đích trục lợi. Đó là việc bảo vệ người hoặc tổ chức (nguồn tin) cung cấp thông tin cho báo chí, nhất là những thông tin liên quan đến tố cáo tiêu cực, tham nhũng,…Và trước hết, chính cơ quan báo chí phải tôn trọng quyền tự do ngôn luận của công dân.

Hiến pháp 1992 – Điều 69 khẳng định: “Công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, có quyền được thông tin…”.

Sau Hiến pháp, Luật Báo chí đã làm rõ các nội dung trên: Nhân dân có quyền bày tỏ ý kiến của mình qua các phương tiện báo chí. Thực tế, thông tin do người dân cung cấp cho báo chí liên quan mọi mặt đời sống xã hội, trong đó có thông tin tố cáo các hành vi tham nhũng, thông qua chuyên mục “Ý kiến bạn đọc”, “Ý kiến bạn nghe đài”, “Hộp thư truyền hình” và báo chí xử lý trả lời công dân bằng công văn trả lời hoặc bằng các sản phẩm báo chí (chẳng hạn “Điều tra qua thư bạn đọc”, “Trả lời bạn xem truyền hình”, v.v…). Nhiều ý kiến tâm huyết của người dân được phản ánh trên các tờ báo, chương trình phát thanh – truyền hình,… là sự thể hiện sinh động quyền tự do ngôn luận và sự gửi gắm niềm tin của  người dân vào việc thực thi pháp luật.

Luật Khiếu nại, tố cáo trước đây và dự thảo Luật Tố cáo hiện nay đều có những quy định cụ thể về bảo vệ người tố cáo.

Luật Khiếu nại, tố cáo (1998) tại Điều 72 ghi rõ trách nhiệm bảo vệ người tố cáo: “Cơ quan, tổ chức, cá nhân tiếp nhận tố cáo, giải quyết tố cáo phải giữ bí mật cho người tố cáo; không được tiết lộ họ, tên, địa chỉ, bút tích của người tố cáo và các thông tin khác có hại cho người tố cáo”.

Dự thảo Luật Tố cáo (ngày 18/10/2011 ) trình Quốc hội khóa XIII, dành  cả chương V đề cập vấn đề “Bảo vệ người tố cáo”. Trong đó có các quy định về: Phạm vi, đối tượng và thời hạn bảo vệ; Quyền, trách nhiệm của người tố cáo được bảo vệ; Bảo vệ bí mật thông tin về người tố cáo; Bảo vệ người tố cáo tại nơi công tác, làm việc; Bảo vệ người tố cáo tại nơi cư trú; Bảo vệ tính mạng, sức khoẻ, tài sản, danh dự, nhân phẩm của người tố cáo. Quy định chi tiết về việc bảo vệ người tố cáo (Chính phủ quy định)…

Đặc biệt, Điều 36 - Bảo vệ bí mật thông tin về người tố cáo, là cơ sở pháp lý gắn chặt với hoạt động báo chí: Cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền khi tiếp nhận tố cáo, giải quyết tố cáo, khai thác, sử dụng thông tin, tài liệu do người tố cáo cung cấp có trách nhiệm giữ bí mật họ, tên, địa chỉ, bút tích và các thông tin cá nhân khác của người tố cáo; đồng thời phải áp dụng các biện pháp cần thiết theo thẩm quyền hoặc đề nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền có các biện pháp cần thiết để giữ bí mật thông tin và bảo vệ cho người tố cáo. Chính phủ sẽ quy định chi tiết về việc bảo vệ người tố cáo.

Về vai trò của báo chí trong bảo vệ người tố cáo tham nhũng

Cấp độ thứ nhất: Báo chí trực tiếp bảo vệ người tố cáo tham nhũng với tư cách là bảo vệ đối tác cung cấp thông tin – nguồn tin. Có thể công khai hoặc tiến hành một cách bí mật để theo dõi và có cách ứng xử.

Cấp độ thứ hai: Báo chí tham gia gián tiếp vào công việc bảo vệ người tố cáo tham nhũng. Đó là việc phối hợp với các cơ quan bảo vệ pháp luật, liên hệ với quần chúng nhân dân, với chính quyền địa phương hoặc nơi làm việc của người tố cáo, để bảo vệ họ trước những đe dọa có thể có.

Để bảo đảm quyền được thông tin của người dân, Chính phủ đã quy định các cơ quan hành chính nhà nước có trách nhiệm cung cấp và cần chủ động cung cấp thông tin cho báo chí. Bên cạnh đó, hệ thống luật pháp ngày càng hoàn thiện đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho báo chí tham gia vào cuộc đấu tranh chống tham nhũng, trong đó có việc bảo vệ và tham gia bảo vệ người tố cáo tham nhũng.

Báo chí có hàng ngàn, hàng vạn những nguồn tin – những người đã dũng cảm tố cáo tham nhũng với cơ quan báo chí. Một số vụ tiêu cực tham nhũng lớn, được báo chí phản ảnh, như là các vụ sai phạm trong công tác quản lý đất đai ở Khánh Hòa, Bình Thuận, Phú Quốc (Kiên Giang), Đồ Sơn (Hải Phòng)… đều được Chính phủ chỉ đạo làm rõ và xử lý. Tuy nhiên, cũng có những vụ việc vì không thu thập đầy đủ chứng cứ, nguồn tin không xác thực, dẫn đến thông tin sai lệch, gây hậu quả xấu.

Bà Kegelin McKenly, Tư vấn quốc tế cao cấp Chương trình Phát triển Liên hợp quốc tại Việt Nam từng đặt vấn đề tăng cường đào tạo các nhà báo và tạo điều kiện cho báo chí hoạt động hiệu quả; tăng cường kỹ năng tìm hiểu thông tin, viết bài điều tra thật chính xác, khách quan, đề cao đạo đức nghề nghiệp đối với các nhà báo. Theo bà, kết quả một cuộc điều tra cho thấy báo chí mới chỉ tập trung vào việc phản ánh, chứ chưa thực sự tập trung vào việc giám sát, phát hiện, phanh phui các vụ việc tham nhũng, vì khó khăn khi tiếp cận thông tin.

Nguyên Thứ trưởng Bộ Thông tin – Truyền thông Đỗ Quý Doãn cũng từng khẳng định:  Về pháp lý, không có văn bản, quy định nào hạn chế, cản trở thực thi việc báo chí đấu tranh PCTN. Nhưng việc phát huy quyền này đến đâu còn phụ thuộc năng lực, trình độ của nhà báo trong quá trình tác nghiệp. Trong thực tế, với tư cách là một nhà báo, đôi khi quyền của mình còn chưa phát huy hết trong quá trình điều tra, tiếp cận thông tin. Việc sửa đổi, bổ sung Luật báo chí sắp tới, sẽ bảo đảm để các nhà báo thực thi quyền, đồng thời bảo đảm thực hiện nghĩa vụ của mình.

Để báo chí bảo vệ người tố cáo tham nhũng, cần tăng vai trò của báo chí trong PCTN. Trong đối thoại về PCTN lần 3, các nhà tài trợ quốc tế đã dành nhiều thời gian chia sẻ nội dung liên quan đến việc tăng cường hơn nữa vai trò của báo chí trên mặt trận PCTN. Trong đó có kiến nghị phát huy vai trò giám sát, quyền tiếp cận thông tin và nâng cao năng lực của báo chí; coi báo chí như một kênh quan trọng góp phần vào việc PCTN hiệu quả ở Việt Nam.

Tăng cường cơ chế phối hợp báo chí chống tham nhũng, giữa Ban chỉ đạo Trung ương về PCTN, Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Thông tin - Truyền thông và Hội Nhà báo Việt Nam, nhằm thực hiện tốt hơn nữa công tác phối hợp với các cơ quan báo chí trên mặt trận đấu tranh PCTN, thường xuyên có nhiều cuộc gặp gỡ với các cơ quan báo chí để trao đổi, đánh giá kết quả báo chí đấu tranh chống tham nhũng.

Bản thân người tố cáo tham nhũng thường là yếu thế, đối lập với người bị tố cáo tham nhũng có thể có thế lực mạnh. Vì vậy, báo chí cần thiết phải có sự giám sát theo dõi theo cách riêng để bênh vực, bảo vệ người tố cáo khi cần thiết, nhất là trong trường hợp họ bị trù dập, trả thù một cách tinh vi.

Chúng tôi cho rằng, cần phải đảm bảo cho cơ quan báo chí có đủ công cụ tác nghiệp, có đủ công cụ pháp lý, đặc biệt phải bảo đảm sự chính xác, công bằng, khách quan từ các cơ quan công quyền trên tinh thần tôn trọng luật pháp khi tiếp nhận và xử lý thông tin từ người tố cáo tham nhũng. Cần cụ thể hóa hơn nữa về quyền, nghĩa vụ của báo chí, nhất là tham gia trong vấn đề công khai, minh bạch thông tin.

                                                              Ban Nghiệp vụ/Hội Nhà báo Việt Nam