Lịch sử ra đời báo Nhân Dân

Thứ hai, ngày 10 tháng 4 năm 2017 | 10:49:45

Lịch sử của báo chí Việt Nam gắn liền với lịch sử cận hiện đại của dân tộc với bức tranh nhiều màu sắc của một dân tộc yêu nước, giàu truyền thống, bị áp bức, đói nghèo, trong đó lột tả cuộc đấu tranh giữa một nền báo chí thực dân và nô dịch với một nền báo chí yêu nước và cách mạng.

Ngày 19/8/1945, Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời. Nhà nước non trẻ phải đối mặt với nhiều khó khăn. Các thế lực thù trong, giặc ngoài âm mưu tiêu diệt Đảng Cộng sản, lật đổ chính quyền cách mạng. Trong bối cảnh chính trị - xã hội ấy báo chí cũng hoạt động trong điều kiện mới. Đây cũng là thời điểm đánh dấu sự đi lên không ngừng, đưa dòng báo chí cách mạng bước sang một giai đoạn phát triển mới. Những tờ báo cách mạng ra đời trước tháng 8 /1945 tiếp tục phát triển và trở thành nòng cốt trong hệ thống báo chí của thời kỳ này như báo Cứu quốc, Sự thật, Độc lập, Lao động...

Đại hội toàn quốc lần thứ II của Đảng đã được triệu tập tại xã Vinh Quang, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang diễn ra từ ngày 11 đến ngày 19/2/1951 thông qua Tuyên ngôn, Chính cương, Điều lệ của Đảng. Để phù hợp với tình hình trong nước, tập hợp được đông đảo mọi tầng lớp nhân dân, Đảng lấy tên là Đảng Lao động Việt Nam. Đồng chí Trường Chinh được bầu làm Tổng Bí thư. Nghị quyết của Đại hội Đảng chỉ rõ, tờ báo Sự thật đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử, nay thay thế bởi tờ Nhân dân ''Để tuyên truyền chủ nghĩa và động viên đảng viên và quần chúng nhân dân thực hành chính sách của Đảng''. Nội dung Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ II cũng nêu rõ, trước mắt, vì hoàn cảnh thời chiến, báo Nhân dân tạm thời ra hàng tuần, khi có điều kiện, báo sẽ ra hàng ngày. Đối tượng chính của báo là đảng viên và quần chúng nhân dân có lòng yêu nước. Ngoài sự chỉ đạo sát sao của Tổng Bí thư Trường Chinh, đội ngũ cán bộ đầu tiên của báo Nhân dân là các đồng chí Tố Hữu, Hoàng Tùng, Thép Mới…Một số cây bút trưởng thành từ các phong trào sáng tác tại các đơn vị cũng được tuyển chọn về làm việc cho báo. Vượt qua mọi trở ngại, khó khăn, ngày 11/3/1951 báo Nhân dân ra số đầu tiên, in 6 trang. Ngay trên trang nhất của số báo này in trang trọng Tuyên ngôn của Đảng Lao động Việt Nam, bài của Tổng Bí thư Trường Chinh với tiêu đề ''Hồ Chủ tịch người sáng lập, rèn luyện và lãnh đạo Đảng ta'' và bài ''Bàn về cách mạng Việt Nam''. Đây là loạt bài có tính tổng hợp, chỉ đạo, vạch rõ đường lối cách mạng khi đất nước có chiến tranh.

Trong những số đầu, Nhân dân phát hành mỗi kỳ gần 2 vạn bản. Ban biên tập báo gồm 8 đồng chí: Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Hoàng Quốc Việt, Lê Văn Lương, Nguyễn Chí Thanh, Trần Quang Huy, Hà Xuân Trường, Quang Đạm, được thành lập theo Nghị quyết số 26-NQ/TW của Bộ Chính trị. Đồng chí Trường Chinh làm chủ nhiệm, phụ trách chung, Trần Quang Huy làm thư ký ban biên tập. Lúc này, do Đảng chưa có điều kiện ra tạp chí, nên báo Nhân dân, ngoài chức năng thông tin, còn đảm trách thêm nội dung lý luận nhằm tuyên truyền sâu rộng tới các cấp uỷ về công tác xây dựng Đảng, bồi dưỡng, giáo dục lý tưởng cộng sản cho cán bộ, đảng viên, tổ chức, phát triển chi bộ cơ sở từ thấp đến cao… Báo lấy tên Nhân dân một mặt để khắc phục tên hệ thống báo Đảng của những giai đoạn trước thường mang tính giai cấp nặng nề như Dân cày, Lao khổ, mặt khác là nhằm thể hiện ý chí của cách mạng là phục vụ nhân dân.

Kể từ khi báo Nhân dân ra đời cho đến khi kết thúc cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Đảng ta đã ban hành nhiều văn bản, chỉ thị, nghị quyết về việc xây dựng mạng lưới thông tin viên, yêu cầu các đồng chí uỷ viên trung ương, lãnh đạo các ban, ngành, địa phương viết bài cho báo, coi đây như là quyền lợi, trách nhiệm, nghĩa vụ của các đảng viên, đồng thời các cấp uỷ đảng phải có nhiệm vụ chuyển báo đến từng chi bộ. Phong trào đọc và làm theo báo Đảng được phát động ở hầu khắp các vùng kháng chiến. Thậm chí một số người dân vùng tạm chiếm từ nhiều nguồn khác nhau cũng có trong tay tờ Nhân dân, bí mật truyền cho nhau đọc. Càng về sau báo Nhân dân không chỉ phục vụ riêng đối tượng cán bộ, đảng viên nữa mà dần trở thành món ăn tinh thần chung của toàn dân.

Ngoài những trang mục đề cập đến tin tức trong và ngoài nước, xã luận, bình luận quen thuộc, báo Nhân dân thời kỳ kháng chiến chống Pháp còn có những chuyên mục rất gây ấn tượng với bạn đọc như ''Nói và nghe'', ''Mũi tên nhọn'', “Bảng vàng thi đua'', ''Ý kiến bạn đọc'', ''Trả lời bạn đọc''... Trong số này, các chuyên mục ''Nói và nghe'', ''Mũi tên nhọn'' có tính  chiến đấu cao, thường đăng bài của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước hoặc của những cây bút dày dặn kinh nghiệm nghề nghiệp, có quan điểm, lập trường vững vàng. Theo con số thống kê chính thức, tính đến ngày 14/10/1954, riêng trong mục ''Nói và nghe'' đã đăng 236 bài của Bác Hồ qua bút danh CB. Việc làm gương mẫu này của Bác đã được nhiều nhà lãnh đạo cao cấp noi theo. Các đồng chí Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Lê Thanh Nghị, Tố Hữu cũng thường xuyên có bài gửi cho Nhân dân, tạo nên phong trào viết cho báo Đảng trong cán bộ, chiến sĩ và quần chúng nhân dân. Đây là nguyên nhân làm cho tờ báo có sự phong phú về giọng điệu, phong cách, màu sắc trong khi vẫn tuân thủ nghiêm ngặt tôn chỉ mục đích của mình. Cũng như nhiều tờ báo Đảng trước đó, Nhân dân rất năng động, bám sát mọi diễn biến của thời cuộc. Tuỳ theo tình hình chiến sự và nhu cầu của bạn đọc mà các chuyên mục của báo cũng thường xuyên biến đổi cho phù hợp.

Là cơ quan ngôn luận của Trung ương Đảng, báo Nhân dân rất chú trọng đến những nội dung có tính chỉ đạo về chủ trương, đường lối, chính sách cũng như chiến lược cách mạng của Đảng và Nhà nước. Ngay từ số đầu tiên báo đã dành toàn bộ nội dung cho Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II. Ngoài Văn kiện, Tuyên ngôn, Chính cương của Đảng Lao động Việt Nam, báo còn có bài viết của các nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước kêu gọi toàn Đảng, toàn quân, toàn dân thi đua giết giặc lập công, tăng gia sản xuất, tiết kiệm, đưa cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc đến thắng lợi cuối cùng. Mọi diễn biến của cuộc chiến tranh đều được báo phản ánh trên diện rộng, cổ vũ kịp thời tinh thần đấu tranh của quân và dân trong cả nước. Những tấm gương điển hình trong chiến đấu, lao động sản xuất thường xuyên xuất hiện trên mặt báo. Hầu như số nào Nhân dân cũng có bài tố cáo âm mưu, tội ác của kẻ thù.

Bên cạnh chức năng thông tin, báo Nhân dân luôn chú trọng đến việc định hướng dư luận. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp bao giờ báo cũng đặt công tác tuyên truyền: phân tích các chủ trương, Nghị quyết của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II lên hàng đầu, góp phần tạo niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng và Nhà nước. Báo cũng thường xuyên có bài bàn về chiến lược cách mạng, các phương pháp đấu tranh vũ trang của các vị tướng lĩnh tài ba như Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Chí Thanh...

Là cơ quan ngôn luận của toàn Đảng, toàn dân, báo Nhân dân rất chú trọng đến văn phong, cách trình bày. Các bài viết thường ngắn gọn, dễ hiểu, ít dùng những thuật ngữ qúa trừu tượng. Các vấn đề báo nêu đều súc tích, sắc bén, cách trình bày nghiêm túc, trang trọng, ảnh minh họa cũng được sử dụng nhiều đã làm tăng hiệu quả tuyên truyền. Vì lý do thời chiến, báo mới chỉ tập trung vào những vấn đề thiết thực, còn xem nhẹ mảng văn học, giải trí. Đây là nguyên nhân làm cho báo dễ bị coi là khô khan, chưa thu hút được hết đối tượng bạn đọc, nhất là những người ngoài Đảng.

Cùng với báo Nhân dân - cơ quan của Trung ương Đảng, thời kỳ này còn có hai tờ báo mang tên Nhân dân của Trung ương cục miền Nam và Liên khu uỷ khu V. Đây là những tờ báo có vai trò rất quan trọng trong việc lãnh đạo, chỉ đạo phong trào cách mạng tại các địa phương xa trung ương.

Báo Nhân dân miền Nam - cơ quan của Trung ương cục miền Nam ra số đầu tiên ngày 15/4/1951. Báo do đồng chí Nguyễn Thượng Vũ (Nguyễn Văn Kỉnh) làm chủ nhiệm, ra mỗi tháng 2 kỳ. Ngay trong số 1, báo đăng trang trọng văn kiện của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II, Tuyên ngôn của Đảng Lao động Việt Nam và các chính sách của Đảng và Nhà nước. Bên cạnh đó là loạt bài của các đồng chí Phạm Hùng, Nguyễn Văn Nguyễn, Lưu Quý Kỳ bàn về các vấn đề xung quanh việc ra công khai của Đảng, đề ra nhiệm vụ cụ thể cho cách mạng Việt Nam. Lúc đầu, báo Nhân dân miền Nam ra khổ 24x34cm với số lượng 12.000 tờ/kỳ. Sau để dễ phát hành báo thu hẹp khổ thành 16x24cm, tăng từ 8 lên 32 trang.

Kháng chiến chống thực dân Pháp thành công, Hiệp định Giơnevơ được ký kết, đất nước bị chia hai, báo Nhân dân miền Nam hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình, ra số cuối cùng vào ngày 05/1/1955.

Báo Nhân dân Liên khu V ra số 1, này 10/5/1951, trụ sở tòa soạn đầu tiên của báo đặt tại xã Hoài Ân, huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định. Có thời gian báo đóng trụ sở tại các huyện Đức Phổ, Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi. Báo do đồng chí Trần Tống làm chủ nhiệm, Hồ Dưỡng làm thư ký tòa soạn. Lúc đầu báo chủ trương ra mỗi tháng 2 kỳ sau là 10 ngày 1 kỳ, khổ 20x30cm, 12 trang (số đặc biệt in 16 trang).

Cũng như những tờ báo Đảng của Trung ương và địa phương khác, báo Nhân dân Liên khu V thường dành những trang quan trọng đăng các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, của cấp uỷ đảng và chính quyền địa phương. Những bài viết quan trọng trên báo Nhândân trung ương cũng thường xuyên được báo Nhân dân Liên khu V đăng tải lại, đặc biệt là các bài của Bác Hồ dưới bút danh CB in trong mục ''Nói và nghe”. Hệ thống phóng viên, biên tập viên của báo Nhân dân Liên khu V cũng khá đông đảo, có trình độ nghề nghiệp cao. Nhiều người sau ngày báo tự đóng cửa, đã chuyển sang làm cho báo Nhân dân trung ương.

Mặc dù chỉ in số lượng trung bình 5.000 bản/kỳ nhưng báo Nhân dân Liên khu V khá năng động trong khâu phát hành. Nhờ nhiều đường dây khác nhau, báo đến được với bạn đọc khá nhanh chóng kể cả đối với những vùng xa xôi nhất của cả dải miền Trung và Tây Nguyên, đưa được cả vào các vùng tạm chiếm, những nơi đang có chiến sự gay go, khốc liệt. Do hoàn cảnh riêng, báo Nhân dân Liên khu V thực hiện triệt để chủ trương tự  túc, tự cấp. Giá bán báo của báo khá cao nhưng độc giả vẫn tìm mua và ủng hộ nhiệt tình.

Theo điều khoản của Hiệp định Giơnevơ, toàn bộ Liên khu V sẽ được đặt dưới sự quản lý của quân đội Pháp. Miền đất này là trạm trung chuyển của lực lượng hai bên. Báo Nhân dân Liên khu V không thể tiếp tục tồn tại và đã ra số cuối cùng đúng vào ngày sinh nhật Bác 19/5/1955.

Hòa bình lập lại, báo Nhân dân vẫn giữ trách nhiệm quan trọng trong làng báo Việt Nam, là tiếng nói chính thống của Đảng, Nhà nước và tạo được sự tin cậy ở bạn đọc. Tờ Nhân dân đã tập trung được nhiều cây bút xuất sắc vào bậc nhất trong làng báo. Phần lớn các nhà báo được rèn luyện từ thời kỳ Sự thật vẫn luôn tỏ ra sắc sảo qua những trang viết của giai đoạn mới.

Nhà báo Hoàng Tùng là chủ bút báo Sự thật (1950) và làm Tổng biên tập báo Nhân dân từ năm 1954 đến năm 1982. Ông là nhà báo sắc sảo, đảm nhiệm phần quan trọng xã luận của báo Nhân dân trong suốt hàng chục năm. Không phải chỉ là tay nghề mà còn là trí tuệ, nhạy cảm chính trị, lý luận chặt chẽ, ông nói: ''Trong hoạt động báo chí tôi chuyên viết thể luận. Người viết luận phải rèn luyện sắc bén tư duy, có vốn hiểu biết cần thiết. Phải hằng ngày ''nhồi'' thêm cái mới, không học và không đọc không có đầu vào thì không thể bình luận. Cũng phải hiểu cuộc sống, trình độ và tâm trạng người đọc. Điều cần tránh là giải thích một chiều đơn giản. Cũng có lúc cần giải thích nhưng phải có chất lượng tốt. Viết xã luận phải sáng tạo không lặp lại. Phải truyền sức sống vào những điều mà mình cho là nguyên lý''. Nhà báo Hoàng Tùng viết cho Sự thật thì ký tên còn ở báo Nhân dân thường ký tên báo. Ông là người thợ cả của tờ báo. Báo Nhân dân được xem là cái lò hun đúc rèn luyện nên nhiều nhà báo có tài năng. Nhà báo Hoàng Tùng nhận xét về một thế hệ nhà báo của báo Nhân dân: ''Đội ngũ những nhà báo tập hợp chung quanh các tờ Sự thật, Nhân dân đều là những cây bút tiêu biểu. Mọi người có một mặt mạnh và mặt yếu của mình. Anh Thép Mới có năng khiếu làm báo và học có hệ thống bậc đại học, anh Quang Đạm học vấn rộng, Hà Xuân Trường, Lê Điền, Phan Quang viết vững chắc. Hữu Thọ, Hà Đăng hiểu sâu văn học'' và ở một chỗ khác ông lại chân tình khích lệ những nhà báo đã phát triển tài năng trong những năm chống Mỹ. Lúc này các nhà báo Việt Nam cũng viết nhiều và khởi sắc hơn. Thép Mới, Nguyễn Thành Lê, Xuân Trường, Hồng Hà, Hữu Thọ, Hà Đăng đều viết nhiều. Viết sắc sảo là Thép Mới, Lê Điền, Lê Dân, Hồng Hà, Phan Quang, Hà Đăng . Có thể từng thời điểm, ông lại biểu dương, ca ngợi đội ngũ những nhà báo tài năng của báo Nhân dân. Vẫn còn thiếu nhiều tên tuổi đáng nể trọng như Lê Bá Thuyên, Nguyễn Thành Lê, Trần Kiên, Lê Bình... Có thể xem những năm tháng của những năm 1954 - 1958 là thời kỳ hưng thịnh nhất của đội ngũ những nhà báo có tên tuổi của báo Nhân dân. Có thể kể một vài những nhà báo kỳ cựu và có đóng góp nhiều như Thép Mới, Quang Đạm, Hữu Thọ, Phan Quang. Thép Mới đã đến với báo chí cách mạng ngay vừa kết thúc tuổi trẻ học đường. Thép Mới đã viết và có mặt trong suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và những năm đầu của thời kỳ đổi mới. Ông là cây bút chủ lực trong những năm 1947 - 1950, hăng hái đi các chiến trường, có mặt hầu hết ở các chiến trường, nhất là đường số 4 và chiến dịch Điện Biên Phủ. Nhà báo Hoàng Tùng đánh giá: ''Từ sau năm 1954 đến năm 1960, Thép Mới là phóng viên chủ lực về các sự kiện chính trị''. Từ năm 1960 lại có mặt ở chiến trường miền Nam, có mặt ở các chiến trường cho đến chiến dịch Hồ Chí Minh... Hoàng Tùng gọi ''Thép Mới là một cây bút thép''. Nhà báo Phan Quang nhận xét: ''Thép Mới là một người làm báo mới tâm hồn nghệ sĩ''. Thép Mới là con người suốt đời đi tìm cái mới.

Nhà báo lão thành Quang Đạm cũng là cây bút chủ lực trong giai đoạn này. Nhà báo Quang Đạm có trí thức uyên bác, viết nhiều bài lý luận sắc sảo, lý lẽ vững chắc. Hữu Thọ, Phan Quang về báo Nhân dân chậm hơn một thời gian nhưng cũng nhanh chóng bắt kịp vào không khí và hoạt động chung và sớm trở thành những cây bút chủ lực. Hữu Thọ sắc sảo, trong các bài điều tra với khả năng phát hiện nhanh chóng các vấn đề xã hội. Hữu Thọ đi sâu về đề tài nông thôn và đã góp phần vào việc khoán sản phẩm ở nông thôn. Sau này, trong trách nhiệm lãnh đạo công tác tư tưởng - văn hóa, Hữu Thọ không có điều kiện viết bút ký, phóng sự về những vùng đất xa và ông chuyển sang viết và cho xuất bản nhiều tập tiểu phẩm văn học. Quan tâm đến cuộc sống đời thường, phát hiện những hiện tượng và vấn đề tiêu biểu, đề xuất nhiều ý kiến với ý nghĩ sắc sảo. Tiểu phẩm báo chí của Hữu Thọ tạo ấn tượng tốt về tư tưởng và thể loại. Nhà báo Phan Quang vốn có bút danh là Hoàng Tùng khi làm báo ở địa phương và được gọi là Hoàng Tùng khu IV. Khi về báo Nhân dân ông lấy tên là Phan Quang. Vào những năm 60 của thế kỷ XX, Phan Quang phụ trách ban Nông nghiệp, báo Nhân dân. Ông là nhà báo có vốn văn hóa và kết hợp được giữa tư duy báo chí và cảm hứng văn chương. Có thể kể đến nhiều nhà báo tên tuổi khác của báo Nhân dân. Trong thời kỳ này, báo Nhân dân là một trung tâm báo chí với những hoạt động năng động và hiệu quả và môi trường rèn luyện tài năng báo chí. Nhiều cán bộ của báo Nhân dân ở những chặng đường sau đã đảm nhận các trách triệm cao ở các cơ quan của Đảng và Nhà nước. Nhà báo Hoàng Tùng vẫn là cây bút sắc sảo suốt trong thời kỳ chống Mỹ và đổi mới. Ông còn chịu trách nhiệm lãnh dạo ở Ban Tuyên giáo Trung ương. Nhà báo Hữu Thọ là Trưởng Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương. Nhà báo Phan Quang đảm nhiệm chức vụ Tổng Giám đốc Đài Phát thanh tiếng nói Việt Nam.

Trong 10 năm (1965 - 1975), báo Nhân dân luôn ở vị trí hàng đầu tuyên truyền đường lối cách mạng của Đảng, phản ánh kịp thời tình hình chiến tranh và tinh thần chiến đấu chống đế quốc Mỹ của quân và dân cả nước. Đồng thời, báo cũng chú trọng phản ánh phong trào thi đua lao động sản xuất, xây dựng đất nước của nhân dân miền Bắc, những hoạt động ngoại giao, những thành tựu về văn hóa, giáo dục và khoa học...

Báo Nhân dân tiếp tục ra hàng ngày, 4 trang, khổ 75x42cm. Trên trang nhất, ở vị trí quan trọng báo đưa tin chiến thắng trên các chiến trường miền Nam, tin chiến đấu chống chiến tranh phá hoại ở miền Bắc và tin lao động sản xuất của nhân dân miền Bắc. Đầu đề tin được in cỡ chữ to, đậm. Phần tin thời sự này thường chiếm 213 diện tích trang báo. Phần còn lại là xã luận và tin ngoại giao.

Năm 1966, báo Nhân dân mở mục trao đổi ý kiến về vấn đề: “Sử dụng hợp lý sức lao động và chống lãng phí sức lao động''. Trong bài mở đầu số ra ngày 09/4/1966, đồng chí Hoàng Tùng, Tổng biên tập báo Nhân dân nêu rõ:

''Trong thời bình vấn đề tiết kiệm sức lao động đã rất quan trọng, trong hoàn cảnh vừa sản xuất vừa chiến đấu hiện nay, vấn đề này lại trở nên bức thiết. Trên các công trường, cán bộ, công nhân, thanh niên xung phong đã có nhiều cố gắng nhằm hoàn thành đúng thời hạn các công trình. Nhưng tình hình lãng phí sức lao động còn khá phổ biến và nghiêm trọng. Chúng ta phải làm sao gây được một dư luận xã hội thật rộng rãi, đấu tranh chống những hiện tượng lãng phí sức lao động và làm cho đông đảo cán bộ, công nhân, thanh niên xung phong và những người lao động khác trên các công trường có ý thức quý trọng và tiết kiệm sức lao động, tích cực góp phần tổ chức, phân phối sử dụng lao động tốt hơn, đạt năng suất cao và tiết kiệm sức lao động để đáp ứng yêu cầu ngày càng lớn của sự nghiệp cách mạng cứu nước''.

Bài viết chỉ ra những nguyên nhân lãng phí sức lao động như: chưa thấu suốt nhiệm vụ, lấy lý do phục vụ chiến đấu, công việc để gấp rút lấy người, tuyển người ồ ạt mà không nghĩ đến cải tiến kỹ thuật, lao động sáng tạo. Trình độ quản lý, trình độ khoa học kỹ thuật của người cán bộ quản lý còn thấp. Có người trước đây là cán bộ chính trị nay chuyển sang quản lý công trường mấy nghìn người, làm việc theo lối gióng trống mở cờ, động viên cật lực mà không tổ chức lao động hợp lý, cải tiến công cụ lao động. Sự chỉ đạo của nhiều cơ quan cấp trên còn quan liêu, không sát thực tế, chỉ nhấn mạnh yếu tố tinh thần, tư tưởng, không tính toán cân nhắc kỹ các mặt tổ chức và kỹ thuật...

Sau cuộc chiến tranh phá hoại của Mỹ lần thứ hai, nhân dân miền Bắc tập trung khắc phục hậu quả chiến tranh, khôi phục và phát triển kinh tế - xã hội, ra sức chi viện cho miền Nam, nên nội dung thông tin trên báo Nhân dân cũng có những thay đổi nhất định.

Ngoài trang nhất là tin chiến sự nóng hổi hàng ngày, báo Nhân dân còn dành phần lớn trang 3 để đăng những bài viết của phóng viên, cộng tác viên phản ánh cuộc sống chiến đấu đầy hy sinh, vất vả nhưng cũng đầy vinh quang của nhân dân ta trên khắp mọi miền. Thông qua các bài phản ánh, bài phóng sự, ghi nhanh, bức tranh thành đồng Tổ quốc hiện lên sinh động trong máu lửa. Cuộc sống của nhân dân Củ Chi trong địa đạo sâu dưới lòng đất, của nhân dân Quảng Trị, đường 9, Khe Sanh bám trụ trên cát trắng những ngày hè đổ lửa, của nhân dân Nam Bộ thoắt ẩn, thoắt hiện giữa các miệt vườn, cánh đồng hoang, kênh rạch nhằng nhịt để bảo vệ mình, tìm địch mà đánh.

Đặc biệt, đầu năm 1967, báo Nhân dân đã dành 3 số (từ ngày 06/l/1967 đến ngày 08/1/1967) để tường thuật, tuyên truyền Đại hội anh hùng chiến sĩ thi đua chống Mỹ, cứu nước được tổ chức tại Hà Nội. ''Một đại hội chiến đấu lớn nhất của miền Bắc trong một khung cảnh chiến đấu hùng tráng và một khí thế chiến đấu sục sôi của Thủ đô và của cả nước... Một cuộc gặp mặt to nhất và hào hứng nhất giữa những người và đơn vị mà sự tích anh hùng đã và đang cổ vũ tất cả chúng ta suốt hơn hai mươi năm chiến đấu chống Mỹ vừa qua''.

Cuối tháng 8/1975, báo Nhân dân lập bộ phận thường trực ở miền Nam. Với tinh thần làm việc khắc phục khó khăn, đồng thời phối hợp với Thông tấn xã Việt Nam và Tổng cục Bưu điện, ngày 20/4/1976, báo Nhân dân đã thực hiện in và phát hành báo ở Sài Gòn cùng lúc với phát hành ở Hà Nội. Trong thời gian này, Nhà in báo Nhân dân được cải tạo, bỏ hẳn xếp chữ bằng tay để chuyển sang công nghệ in ốp sét với những máy móc hiện đại, công suất in lớn, đáp ứng yêu cầu số lượng báo in. Đồng thời, báo cũng xây dựng thêm một nhà máy in và một cơ sở truyền báo ở Đà Nẵng đảm bảo in và phát hành báo Nhân dân ở miền Trung cùng ngày với thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội. Những hoạt động này đã góp phần tăng cường sự lãnh đạo tập trung, thống nhất của Trung ương Đảng trên toàn quốc. Đây là thời kỳ báo Nhân dân có những tiến bộ về đưa tin nhanh, viết xã luận, bình luận, điều tra, phóng sự sắc nét. Bên cạnh đó, báo cũng bắt đầu đăng thông tin phản hồi bằng cách đưa nhiều ý kiến của nhân dân về tình hình, kinh tế - xã hội của đất nước. Không chỉ viết về những vấn đề mang tầm lý luận, tư tưởng, báo Nhân dân còn dành chỗ cho các mục bóng đá quốc tế, thơ, giải trí, tranh vẽ châm biếm, hướng dẫn du lịch, nấu ăn... Báo tăng xuất bản hàng ngày từ 4 trang lên 6 trang với số lượng 25 vạn bản/ngày. Năm 1985, báo Nhân dân ra đặc san hàng tháng và nội san “Người làm báo Nhân dân”, trở thành tờ báo đầu tiên xuất bản đặc san hàng tháng.

Giữ vị trí hàng đầu, phải kể đến báo Nhân dân ra hàng ngày. Xuất bản từ ngày 13/l/1951 trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, sau năm 1954 đóng trụ sở tại số 71 Hàng Trống. Tổng biên tập đầu tiên của báo là nhà báo Hoàng Tùng, đến năm 1982 là Hồng Hà, rồi Hà Đăng (1987), Hữu Thọ (1992), Hồng Vinh (từ 1996), Đinh Thế Huynh (từ 2001), Thuận Hữu (từ 2011 đến nay) đều là Uỷ viên Trung ương Đảng.

Là cơ quan trung ương của Đảng Cộng sản Việt Nam, sau ghi thêm là ''Tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam'', báo Nhân dân là tờ báo có uy tín nhất trong nước, là cơ quan phát ngôn chính thức của Đảng và Chính phủ. Báo thông tin thận trọng, chính xác, các bài xã luận, bình luận (trong nước và quốc tế), phê bình văn học nghệ thuật... có tính chỉ đạo, định hướng cao. Khẩu hiệu ''Đọc và làm theo báo Đảng'' ứng trước hết với báo Nhân dân. Báo có những đợt tuyên truyền tập trung vào các công tác trọng tâm, cổ vũ phong trào lớn của quần chúng. Mọi người đều nhớ những đợt tuyên truyền phong trào thi đua yêu nước, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc với những điển hình như ''Gió Đại Phong”, “Sóng Duyên Hải”, “Cờ Ba Nhất”... sôi nổi một thời. Bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, các xã luận, phóng sự của báo có sức cổ vũ lớn với những hình tượng “Nguyễn Viết Xuân, nhằm thẳng quân thù mà bắn”, “Lê Mã Lương, cuộc đời đẹp nhất là trên trận tuyến đánh quân thù”. Ngày 26/12/1972, trong khí thế hào hùng của quân dân Hà Nội đánh cả máy bay B52 của giặc Mỹ, báo ra bài xã luận “Hà Nội, Thủ đô của phẩm giá con người''. Đầu đề này đã trở thành khẩu ngữ dùng phổ biến trong nước và thế giới.

Một trong những chuyên mục trên báo Nhân dân có ảnh hưởng sâu rộng là “Những việc cần làm ngay” do đích thân đồng chí Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh chỉ đạo và trực tiếp viết bài với bút danh N.V.L.

Lúc đó, Nghị quyết Trung ương Đảng lần thứ hai khóa VI ra đời được hơn một tháng, bước đầu triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội lần thứ VI của Đảng trong thời kỳ đổi mới. "Bốn giảm”, trong đó giảm tăng giá là một mục tiêu quan trọng để giữ tình hình ổn định trong quá trình thực thi chính sách đổi mới nhưng tình hình đang diễn biến xấu. Giá cả tăng có nhiều nguyên nhân, trong đó có "nguyên nhân bất chính" như bài báo đã nêu. Bài báo yêu cầu "các cơ quan tuyên truyền (báo chí, đài phát thanh, đài truyền hình...) phải phản ánh và lên án, phải chỉ đích đanh những cá nhân, những cơ quan, những tổ chức... làm các việc trái với chủ trương của Nghị quyết Trung ương 2...", "các cơ quan pháp luật phải lôi các vụ việc làm sai trái lớn để nghiêm trị và kết quả thế nào phải đưa rõ lên các cơ quan ngôn luận cho nhân dân biết”. Nhắc lại hoàn cảnh ra đời, từ bài đầu tiên trên chuyên mục “Những việc cần làm ngay” để hiểu thêm ý định của tác giả, cho rằng muốn thực hiện được các Nghị quyết của Đảng thì phải làm nhiều việc, trong đó có việc chống tiêu cực vì có những tổ chức, cá nhân vì lợi ích cá nhân, cục bộ, cố ý không làm theo Nghị quyết của Đảng. Lúc bấy giờ đang là thời kỳ mở đầu triển khai công cuộc đổi mới theo Nghị quyết Đại hội lần thứ VI của Đảng, cho nên vì tiêu cực, vì lợi ích cá nhân, cục bộ mà không thực hiện các Nghị quyết của Đảng, có thể dẫn tới công cuộc đổi mới không triển khai được, ảnh hưởng tới lợi ích của quốc gia, đường lối của Đảng.

Đọc những bài viết của tác giả NVL trong chuyên mục "Những việc cần làm ngay”, trên báo Nhân Dân, thấy rõ tinh thần tích cực chống tiêu cực, thẳng thắn và cụ thể của tác giả. Công cuộc chống tiêu cực được các ngành, các giới, nhất là báo chí triển khai mạnh mẽ. Nhiều thư tố cáo của công dân gửi đi nhưng không có hồi âm. Cho nên khái niệm “im lặng đáng sợ”- khái niệm xuất hiện ngay trong bài viết thứ hai của đồng chí NVL đăng ngày 26/5/1987 trong chuyên mục “Những việc cần làm ngay”, trên báo Nhân Dân như một biểu hiện của bệnh vô cảm, vô trách nhiệm, phớt lờ ý kiến của nhân dân mà đồng chí NVL nêu lên, mọi người còn nhớ, vì nó vẫn là căn bệnh kéo dài đến nay.

Trong cuộc đấu tranh chống tiêu cực, tác giả NVL đã chỉ rõ, cơ quan thông tin đại chúng là công cụ để thực hiện chủ trương dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, được giao nhiệm vụ tiếp tục phát hiện, theo dõi để giúp đỡ pháp luật và các cơ quan có trách nhiệm điều tra xử lý nhanh chóng, chính xác, triệt để mọi vụ việc. Đồng chí nhắc nhở mọi người coi trọng công luận nghĩa là không bỏ ngoài tầm ý kiến của quần chúng. Tuy rất coi trọng báo chí và người viết báo trong đấu tranh chống tiêu cực, nhưng đồng chí vẫn nhắc nhở những người cầm bút phải có tấm lòng trong sáng, tấm lờng cương trực và yêu cầu phải có động cơ trong sáng, tấm lòng chân thành và ý thức trách nhiệm cao. Nghiêm minh và công bằng là lời dặn của tác giả NVL đối với người viết báo đấu tranh chống tiêu cực.

Ngày 25/5/1987 là ngày mở đầu chuyên mục “Những việc cần làm ngay” trên báo Nhân Dân của tác giả N.V.L và bài cuối cùng đăng ngày 28/9/1990,  nghĩa là chuyên mục này đứng trên báo Nhân dân 3 năm, 4 tháng, 3 ngày. Dưới một góc độ khác, đây cũng là sự mở đầu cho thời kì đổi mới của báo chí.

Sau giải phóng miền Nam năm 1975, báo Nhân dân nhanh chóng phát hành trên cả nước, đặc biệt khi có cơ sở ấn loát riêng ở thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng, in theo chế bản từ Hà Nội gửi vào, thì báo được bảo đảm phát hành đồng thời ở cả ba miền.

Ngày 12/2/1969, Nhân dân chủ nhật ra số đầu tiên, khổ nhỏ bằng tờ báo hằng ngày gấp tư. Tháng 2/1995, Nhân dân chủ nhật đổi tên thành Nhân dân cuối tuần. Tháng 5/1997, báo ra thêm số Nhân dân hàng tháng. Với tất cả những ấn phẩm trên, cùng với Nhân dân hàng ngày ra với 8 trang khổ lớn (trước chỉ có 4 trang), báo có điều kiện mở rộng thông tin, đề cập toàn diện đến các vấn đề thời sự chính trị - xã hội và cả văn hóa - nghệ thuật, thể dục - thể thao.

Ngày 21/6/1998, báo Nhân dân điện tử bằng tiếng Việt ra số đầu hòa mạng internet, đến ngày 11/3/1999 lại có bản bằng tiếng Anh, đáp ứng nhu cầu thông tin của hàng chục triệu bạn đọc là người Việt Nam ở nước ngoài, cũng như người ngoại quốc.

Kể từ 22 giờ 45 phút, 1 tháng 9, 2015 Kênh Truyền hình Nhân dân chính thức ra mắt và được phủ sóng toàn quốc.

Trải qua 66 năm (1951 - 2017) hoạt động không ngừng nghỉ, báo Nhân dân đã tham gia trang bị về tư tưởng, chính trị cho toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta tiến hành cuộc chiến lâu dài giải phóng dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Nhân dân ta cũng làm tròn nghĩa vụ quốc tế đối với Lào, Cam-pu-chia. Cũng qua 66 năm hoạt động liên tục, báo Nhân dân thường xuyên cố gắng làm tròn nhiệm vụ của mình đối với sự nghiệp vĩ đại của toàn Đảng, toàn quân xây dựng, củng cố, phát triển nhà nước.

Đảng và Nhà nước, nhân dân ta đánh giá cao những thành tích của báo Nhân dân - người phát ngôn trung thực của Đảng, Nhà nước và nhân dân, ngọn cờ chính trị, tư tưởng trên mặt trận báo chí của Đảng.

 Hơn 6 thập kỉ qua, dân tộc ta đã trải qua nhiều thăng trầm lịch sử. Đội ngũ cán bộ báo Nhân dân cũng đã có nhiều đổi thay. Những mái tóc xanh năm nào dưới bóng cây đa Tân Trào giờ đây đã chuyển thành những mái đầu hoa râm hoặc bạc trắng dưới bóng cây đa Hàng Trống. Có những người đã hy sinh trong bom đạn chiến tranh hoặc đã từ biệt cõi đời sau khi đã dốc toàn tâm, toàn lực cho sự nghiệp của báo. Những lớp người khác vẫn đang tiếp tục cuộc hành trình làm báo vinh quang song cũng đầy thử thách tại báo Nhân dân, ngày đêm miệt mài đem hết khả năng cống hiến cho tờ báo. Với vị thế “tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam”, trong bất cứ hoàn cảnh nào, những người làm báo Nhân dân vẫn từng giờ từng phút cùng dân tộc ta vững tin và bước tới trong quá trình phát triển.

 

Báo Nhân dân - Cơ quan trung ương của Đảng Cộng sản Việt Nam, tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam. Tòa soạn báo có diện tích khá rộng và vị trí rất đẹp tại số 71 Hàng Trống, ngay ven hồ Hoàn Kiếm, Hà Nội. Báo Nhân dân là cơ quan sự nghiệp hành chính có thu.

Các ấn phẩm báo Nhân dân bao gồm:

Số báo đầu tiên ra đời ngày 11 tháng 3 năm 1951 tại chiến khu Việt Bắc. Sang thế kỷ 21 báo phát hành 180.000 tờ mỗi ngày, báo Nhân dân cuối tuần được phát hành 110.000 tờ mỗi kỳ, và nguyệt san Nhân dân hằng tháng được phát hành 130.000 số mỗi kỳ.

Báo ngày, tức nhật báo

  • Báo Nhân dân dạng điện tử
  • Báo Nhân dân cuối tuần
  • Báo Nhân dân hàng tháng
  • Báo Thời Nay
  • Kênh truyền hình Nhân dân

  Nhân dân điện tử được ra đời trên Internet vào ngày 21 tháng 6 năm 1998. Tính đến tháng 6 năm 2014, Nhân dân điện tử có các phiên bản ngôn ngữ tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Trung Quốc và tiếng Pháp.

Kể từ 22 giờ 45 phút, 1 tháng 9, 2015 Kênh Truyền hình Nhân dân chính thức ra mắt và được phủ sóng toàn quốc thông qua các mạng Truyền hình kỹ thuật số mặt đất DVB-T2, Truyền hình Cáp (HTVC, SCTV, VTVCab,...), IPTV và Truyền hình Vệ tinh (VTC, Mobifone-MobiTV, K+,...)

* Tổng biên tập báo Nhân dân các thời kỳ:

  • Trần Quang Huy (1951 - 1953)
  • Vũ Tuân (1953 - 1954)
  • Hoàng Tùng (1951 và 1954 - 1982)
  • Hồng Hà (1982 - 1987)
  • Hà Đăng (1987 - 1992)
  • Hữu Thọ (1992-1996)
  • Hồng Vinh (1996-2001)
  • Đinh Thế Huynh (2001-2011)
  • Thuận Hữu (Từ 2011 đến nay)

*Báo Nhân dân được Đảng, Nhà nước  trao tặng nhiều phần thưởng cao quý. Ngày 9/3/2016 Nhân dân đón nhận Huân chương Độc lập hạng nhất.

(Nguồn: Sách "Tổng quan lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam (1925 - 2010)" - PGS.TS. Đào Duy Quát - GS.TS. Đỗ Quang Hưng - PGS.TS. Vũ Duy Thông (Chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia năm 2010).

Ban quản lý các dự án thành phần Đề án Bảo tàng Báo chí Việt Nam (Tổng hợp)