Quy trình sáng tạo tác phẩm - đặc trưng và ứng dụng cho các loại hình sản phẩm báo chí

Thứ hai, ngày 10 tháng 4 năm 2017 | 10:37:9

Mỗi sản phẩm báo chí như tờ báo, tờ tạp chí, chương trình phát thanh, chương trình truyền hình từ khi bắt đầu sản xuất đến khi được công chúng tiếp nhận đều tuân theo một trình tự các bước nhất định, gọi là quy trình sản xuất sản phẩm báo chí. Bài viết của TS Nguyễn Ngọc Oanh. (Bài đăng trên tạp chí Lý luận Chính trị và Truyền thông số tháng 9/2013)

Ảnh minh họa

Trong một sản phẩm báo chí có sự góp mặt của nhiều tác phẩm. Mỗi tác phẩm báo chí ra đời là sự sáng tạo của nhà báo (hoặc của một nhóm nhà báo) trong quá trình phản ánh hiện thực khách quan. Sáng tạo tác phẩm báo chí là một khâu nằm trong quy trình sản xuất ra sản phẩm báo chí kể trên. Để sáng tạo ra tác phẩm ấy, nhà báo lại cần tuân thủ theo một trình tự gọi là quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí.

1. Khái niệm và các bước trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí

1.1. Khái niệm quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí

Theo Từ điển tiếng Việt, quy trình là “trình tự phải tuân theo để tiến hành một công việc nào đó”. Quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí là trình tự các bước tiến hành cần trải qua để có được một tác phẩm báo chí. Nó bao gồm nhiều bước và nhà báo cần tuân thủ các bước trong quy trình ấy. Người ta gọi các bước đó là quy trình tác nghiệp. Quy trình này đòi hỏi nhà báo cần phải thật tinh thông và chính sự tinh thông, khéo léo đó là các kỹ năng nghề nghiệp của nhà báo. Việc thực hiện các kỹ năng báo chí, xét cho đến cùng, đều phải tuân thủ và hướng tới quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí nói riêng và quy trình sản xuất sản phẩm báo chí nói chung. Về phần mình, quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí là khung cơ bản, định dạng trình tự, cách thức phối hợp thực hiện các kỹ năng tác nghiệp của nhà báo. Vì vậy, để tìm hiểu và nghiên cứu về các kỹ năng nghề nghiệp nhà báo thì trước hết, cần hiểu rõ về quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí.

Cần phân biệt rõ quy trình sản xuất ra một sản phẩm báo chí (như tờ báo, chương trình phát thanh, chương trình truyền hình... gồm nhiều tác phẩm, có sự tham gia của nhiều khâu kỹ thuật, mỹ thuật) với quy trình sáng tạo một tác phẩm báo chí (bài báo, tác phẩm phát thanh, truyền hình, với sự chủ động sáng tạo của cá nhân nhà báo là chủ yếu).

1.2. Các bước trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí

Trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí, nhà báo, dù sáng tạo tác phẩm thuộc loại hình báo chí nào, cũng cần tuân thủ một quy trình chung, bao gồm 6 bước: (1) tìm hiểu và nghiên cứu thực tế; (2) xác định chủ đề - đề tài - tư tưởng chủ đề; (3) thu thập và khai thác thông tin; (4) thể hiện tác phẩm về nội dung và hình thức; (5) duyệt, đăng báo, xuất bản, phát hành, phát sóng và (6) lắng nghe thông tin phản hồi.

Bước 1: Tìm hiểu và nghiên cứu thực tế:

Đây là khâu đầu tiên trong quy trình sáng tạo một tác phẩm báo chí. Các nhà báo thường dễ bỏ qua khâu này, nhất là đối với những nhà báo đã có bề dày kinh nghiệm. Bởi vì nhà báo tin vào kinh nghiệm và sự hiểu biết mà họ sẵn có để xác định, lựa chọn đề tài. Quá trình tìm hiểu và nghiên cứu thực tế nếu được coi trọng sẽ giúp nhà báo có thêm thông tin, tài liệu, giúp cho việc chọn đề tài thuyết phục hơn. Thực tế đời sống luôn biến động hàng ngày hàng giờ, việc tìm hiểu và nghiên cứu thực tế chính là quá trình nhà báo thu thập thông tin cần thiết cho việc quyết định có chọn hay không chọn đề tài đó. Nó cũng khác với quá trình tìm hiểu, thu thập và khai thác thông tin từ thực tế để hoàn thành tác phẩm sau này.

Bước 2: Xác định đề tài, chủ đề, tư tưởng chủ đề

Đề tài là những vấn đề đặt ra trong cuộc sống thực, rất đa dạng và phong phú, không phụ thuộc vào phạm vi giới hạn rộng hay hẹp của vấn đề, sự kiện mà thường mang tính khách quan; ví dụ, đề tài về trẻ em, về giáo dục, về môi trường... Chủ đề là vấn đề đã được nhà báo lựa chọn để thực hiện tác phẩm và được giới hạn trong một phạm vi nhất định. Ví dụ, đề tài trẻ em nhưng chủ đề đề cập là trẻ em khuyết tật, hoặc chủ đề về giáo dục kỹ năng sống cho trẻ em, hoặc chủ đề bảo vệ môi trường văn hóa học đường... Tư tưởng chủ đề là nội dung được nhà báo xác định cách thức thể hiện tư tưởng, quan điểm, cách nhìn nhận của nhà báo về vấn đề đó. Tư tưởng chủ đề thể hiện rõ lập trường, sự nhận thức và những phán xét của nhà báo về một vấn đề nào đó. Cách bộc lộ tư tưởng chủ đề của một tác phẩm chính là sự bộc lộ thái độ, cách nhìn nhận đánh giá vấn đề của nhà báo. Nhà báo xác định đề tài, chủ đề và tư tưởng chủ đề của tác phẩm để quyết định hướng khai thác và thu thập thông tin liên quan, cần thiết cho tác phẩm, bám sát với chủ đề tác phẩm. Đây là khâu thứ hai quan trọng, nó giúp nhà báo xác định và giới hạn vấn đề để triển khai các bước tiếp theo. Nếu việc tìm hiểu thực tế được tiến hành tốt, có hiệu quả thì việc xác định đề tài chủ đề, tư tưởng chủ đề sẽ bảo đảm chính xác và hiệu quả.

Bước 3: Thu thập và khai thác thông tin

Đây là quá trình đòi hỏi nhà báo phải có kỹ năng nghiệp vụ tinh thông để có thể khai thác thông tin một cách chính xác nhất, đầy đủ nhất. Thông thường, các nhà báo sử dụng 3 phương pháp cơ bản để có được thông tin. Trước hết là, đọc và nghiên cứu tài liệu - có thể đọc các bản báo cáo, kỷ yếu, tư liệu lịch sử, đọc và tìm kiếm trên mạng internet. Đọc thường kết hợp với phân tích, so sánh… tìm hiểu bản chất của những thông tin sự kiện, vấn đề liên quan đến đề tài, chủ đề tác phẩm.

Thứ hai là sử dụng phương pháp phỏng vấn thông qua hệ thống câu hỏi để tìm kiếm thông tin từ đối tượng và những nhân vật liên quan hoặc nhân vật nắm giữ thông tin. Nhà báo cần biết lựa chọn đối tượng, chuẩn bị hệ thống câu hỏi, các phương tiện kỹ thuật thích hợp để thu thập thông tin phục vụ cho chủ đề của tác phẩm. Phương pháp thứ ba là quan sát. Khi quan sát, nhà báo có sự phân tích, thẩm định, nhận xét. Quan sát kèm theo sự cảm nhận của người quan sát sẽ quyết định việc thu thập thông tin và thẩm định thông tin chính xác hơn.

Bước 4: Thể hiện tác phẩm về nội dung và hình thức

Nội dung của một tác phẩm báo chí thường phản ánh chân thực, khách quan những sự kiện, vấn đề, sự việc có thực xảy ra trong cuộc sống hàng ngày, mang tính thời sự, có ý nghĩa xã hội và được công chúng quan tâm. Đây là khâu quan trọng trong quy trình sáng tạo tác phẩm, bởi vì, tác phẩm có hấp dẫn công chúng hay không sẽ phụ thuộc vào những vấn đề mà nó đề cập và cách thức thể hiện nó.

Về hình thức thể hiện tác phẩm, trước hết, nó tùy thuộc loại hình báo chí và thể loại tác phẩm. Mỗi thể loại báo chí thể hiện một mô thức phản ánh khác nhau. Sự phân chia thể loại căn cứ vào một số tiêu chí. Khi cần đưa thông tin nhanh, ngắn gọn, người ta sử dụng thể loại tin tức hoặc một thể loại trong nhóm thông tấn báo chí. Khi cần phân tích, nêu lý lẽ, dẫn chứng, người ta chọn thể loại thuộc nhóm chính luận. Khi cần bày tỏ cảm xúc thẩm mỹ hoặc viết dưới bút pháp nhẹ nhàng… thì thường sử dụng các thể chính luận nghệ thuật.

Bước 5: Duyệt, đăng báo, xuất bản, phát hành, phát sóng

Tác phẩm báo chí là sản phẩm cá nhân sáng tạo ban đầu của phóng viên, nhưng sau khi hoàn thành sẽ được biên tập cho phù hợp với chủ đề, tôn chỉ mục đích... của tờ báo. Vì thế mà không thể bỏ qua khâu duyệt bài. Sản phẩm báo chí xuất hiện trước công chúng luôn có bàn tay biên tập. Người biên tập là những người đầu tiên thay mặt công chúng đọc (nghe, xem) tác phẩm của nhà báo. Họ chỉnh sửa, cắt ngắn hoặc thêm bớt, kéo dài... cho rõ ý, rõ câu chữ. Có tác phẩm phải biên tập nhiều, có tác phẩm phải biên tập ít tùy thuộc vào trình độ người viết bài và trình độ biên tập viên. Khi ra với công chúng, tác phẩm phải đạt độ hoàn hảo nhất có thể.

Bước 6: Lắng nghe thông tin phản hồi

Sau khi phát sóng, tác phẩm báo chí sẽ nhận được các thông tin phản hồi của người đọc, người nghe, người xem. Thông thường thì nhà báo ít để ý đến những thông tin phản hồi của dư luận, bởi họ thường bận rộn và có quá nhiều sự quan tâm khác. Tuy nhiên, một nhà báo có trách nhiệm là nhà báo biết quan tâm đến những thông tin phản hồi từ công chúng để điều chỉnh thái độ đối xử.

2. Quy trình sáng tạo một tác phẩm báo chí thuộc các loại hình khác nhau

Do ảnh hưởng của đặc trưng loại hình đến quá trình tác nghiệp, tâm lý sáng tạo và sự tiếp nhận của công chúng nên ngoài quy trình chung, mỗi loại hình báo chí lại có những cách tổ chức sáng tạo tác phẩm theo các bước khác nhau nhằm khai thác hết các thế mạnh đặc trưng của từng loại hình báo chí.

Hiện nay, ở một số cơ quan báo chí, quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí thuộc các loại hình khác nhau thường phụ thuộc vào kinh nghiệm và sự truyền nghề của lớp người đi trước, đôi khi không tuân theo bất cứ một quy trình nào. Do vậy, tác phẩm báo chí có thể không khai thác hết các thế mạnh đặc trưng loại hình. Ví dụ như khi sáng tạo tác phẩm truyền hình, nhà báo đọc thông tin lời bình vào băng, sau đó sử dụng hình ảnh ghi được trám (insert) cho đầy. Cách làm này vẫn cho ra đời tác phẩm nhưng không khai thác hết khả năng truyền tải thông tin của âm thanh, tiếng động và logic thông tin hình ảnh. Người ta gọi đó là cách làm “truyền hình cam”, “truyền hình chuối” (nói đến cam thì đưa hình quả cam, nói đến chuối thì cho hình quả chuối).

Nhận thức rõ ý nghĩa của việc tuân thủ quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí và sử dụng phù hợp trong từng loại hình báo chí sẽ góp phần tăng cường sự chính xác của thông tin, giảm các thao tác thừa trong quá trình sáng tạo tác phẩm và làm cho tác phẩm báo chí không chỉ đúng mà còn hay hơn.

2.1. Quy trình sáng tạo tác phẩm báo in: Về cơ bản tuân thủ các bước trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí chung kể trên. Báo in vốn là nền tảng báo chí do ra đời sớm nhất trong các loại hình báo chí. Một số loại hình khác ra đời sau đã kế thừa và phát triển từ báo in. Một số khâu trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo in khai thác thế mạnh đặc trưng chuyển tải thông tin bằng chữ và khả năng giao tiếp gián tiếp của báo in tới công chúng.

2.2. Quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí phát thanh

Trong cuốn “Lý luận báo phát thanh” (Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội) tác giả Đức Dũng tuy không đưa ra một quy trình sáng tạo chung cho loại tác phẩm phát thanh nhưng có đưa ra các bước tiến hành làm các tác phẩm ở một số thể loại cụ thể như tường thuật phát thanh, phóng sự phát thanh. Quy trình này gồm 2 hoặc 3 bước: xác định chủ đề đề tài, khai thác tư liệu và thể hiện tác phẩm.

Tuy nhiên, quy trình sáng tạo một tác phẩm phát thanh cũng cần tuân thủ các bước chung của quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí và có một số khâu mang tính đặc thù của loại hình báo chí phát thanh. Về cơ bản, quy trình sáng tạo tác phẩm phát thanh bao gồm các bước chủ yếu sau đây:

1) Tìm hiểu và nghiên cứu thực tế

2)  Chọn đề tài, chủ đề, tư tưởng chủ đề cho tác phẩm

3)  Xây dựng đề cương tác phẩm trước khi đi thực tế (ở một số thể loại)

4) Liên hệ với những người liên quan để phỏng vấn và tiến hành ghi âm tại thực địa, tiến hành thu thập các thông tin liên quan khác.

5) Nghe lại băng ghi âm (nạp băng vào máy tính, chọn lọc các chi tiết cần thiết cho tác phẩm ...)

6) Viết tác phẩm, đọc tác phẩm (ghi âm hoặc trực tiếp), sử dụng các phỏng vấn, tư liệu có được từ băng ghi âm… để hoàn tất tác phẩm.

7) Duyệt và phát sóng (bao gồm duyệt nội dung và duyệt kỹ thuật)

8) Lắng nghe thông tin phản hồi

Quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí phát thanh chú trọng khai thác thế mạnh biểu cảm và chân thực của thông tin âm thanh mà công chúng nghe được bằng lời nói và tiếng động hiện trường. Có quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí phát thanh nói chung, ngoài ra còn có những quy trình riêng cho từng thể loại riêng biệt: ví dụ như khi viết bình luận hay tường thuật trực tiếp...

2.3. Quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí truyền hình

Do đặc trưng loại hình báo chí truyền hình sử dụng các thiết bị kỹ thuật ghi hình ảnh và âm thanh sống động của cuộc sống thực nên yếu tố hình ảnh thực luôn được coi trọng. Trong cuốn “Truyền thông đại chúng”, tác giả Tạ Ngọc Tấn chia các bước trong quy trình thành ba bước: tiền kỳ, ghi hình và hậu kỳ. Tuy nhiên, quá trình ghi hình hay tổ chức thu thập thông tin hình ảnh cho tác phẩm thường có khâu chuẩn bị và được diễn ra tại hiện trường nên có thể được coi như một phần của công việc nằm trong khâu tiền kỳ.

Vì vậy, ngoài những quy trình riêng biệt cho một số thể loại, quy trình chung để sáng tạo một tác phẩm truyền hình thông thường sản xuất có hậu kỳ (không bao gồm các chương trình truyền hình trực tiếp) sẽ gồm các bước chủ yếu sau:

Tiền kỳ:     

+ Tìm hiểu và nghiên cứu thực tế

+ Chọn đề tài, chủ đề, tư tưởng chủ đề cho tác phẩm

+ Xây dựng kịch bản phác thảo hoặc chi tiết

+ Liên hệ với những người liên quan để chuẩn bị phỏng vấn, chuẩn bị thiết bị và tiến hành quay phim (ghi hình) tại thực địa, thu thập thông tin liên quan.

Hậu kỳ:      

+ Xem lại băng ghi hình, lên danh sách cảnh quay

+ Xây dựng kịch bản dựng

+ Dựng phim (bao gồm cả kỹ thuật dựng và nghệ thuật dựng - phần này phụ thuộc nhiều vào kỹ thuật viên)

+Viết lời bình, đọc lời bình, hoàn tất, ghép nhạc….

+ Duyệt và phát sóng

+ Lắng nghe thông tin phản hồi

Hiện nay, quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí truyền hình có thể là quá trình thao tác của một cá nhân: nhà báo sử dụng máy quay ghi hình và sử dụng phần mềm dựng phim hoàn tất các khâu trong quy trình, cũng có thể là sự kết hợp chuyên môn hóa của một nhóm (ekip) gồm phóng viên, biên tập, quay phim, kỹ thuật, âm thanh, ánh sáng, lái xe...

2.4. Quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí thuộc loại hình báo mạng điện tử

Báo mạng điện tử ra đời muộn hơn các loại hình báo chí khác nên nó kế thừa và phát huy tính tích cực của các loại hình có trước. Người ta gọi báo mạng điện tử là loại hình truyền thông đa phương tiện. Nó bao gồm một phần của báo in, một phần của phát thanh và một phần của truyền hình. Hiện nay, báo mạng điện tử phần lớn khai thác khả năng chuyển tải thông tin báo in thông qua dạng văn bản được xuất bản trên mạng và công chúng tiếp thu thông qua màn hình máy tính, điện thoại di động... Việc khai thác loại hình thông tin báo chí phát thanh và truyền hình chưa nhiều do các điều kiện về hạ tầng cơ sở, đường truyền, thiết bị tích hợp... Vì vậy, trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo mạng điện tử, các bước tiến hành phụ thuộc nhiều vào những yếu tố kỹ thuật như việc thiết kế các giao diện, các phần mềm quản lý và xuất bản thông tin trên mạng. Những yếu tố này tác động trực tiếp đến quy trình sáng tạo tác phẩm. Các bước cơ bản trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo mạng điện tử bao gồm 8 bước sau đây:

Một là, Tìm hiểu và nghiên cứu thực tế

Hai là, Chọn đề tài, chủ đề, tư tưởng chủ đề cho tác phẩm

Ba là, Thu thập thông tin, tổng hợp tư liệu, liên hệ với những người liên quan để phỏng vấn, ghi âm hoặc tiến hành quay phim tại thực địa, thẩm định thông tin liên quan (sử dụng các phương pháp khai thác và thu thập thông tin báo chí).

Bốn là, Xem lại và xử lý các dữ liệu đã thu thập được (lựa chọn)

Năm là, Chuẩn định dạng các file văn bản, âm thanh, hình ảnh

Sáu là, Lựa chọn hình thức thể hiện tác phẩm hiệu quả nhất có thể và tiến hành thể hiện tác phẩm (thể loại)

Bảy là, Duyệt và xuất bản (bao gồm duyệt nội dung và kỹ thuật)

Tám là, Lắng nghe thông tin phản hồi qua các kênh khác nhau.

Kết luận: Hiểu đúng khái niệm, tuân thủ yêu cầu đặc thù trong việc thực hiện các bước của quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí là điều kiện cơ bản nhất cho tính chuyên nghiệp của nhà báo trong tổ chức thực hiện các hoạt động sáng tạo tác phẩm. Việc ứng dụng quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí đòi hỏi yêu cầu khác biệt với hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí ở các loại hình báo chí khác nhau (báo in, phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử). Thậm chí, ngay trong cùng một loại hình báo chí, khi sáng tạo tác phẩm ở các thể loại khác nhau, cũng có sự khác biệt. Chính vì vậy, bản thân việc hiểu đúng và ứng dụng hiệu quả quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí trên cơ sở nắm vững đặc thù lý thuyết và thực tiễn nghề nghiệp trong từng thời điểm cụ thể cũng thể hiện năng lực sáng tạo của nhà báo.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. A.A.Chertưchơnưi (2004),  Các thể loại báo chí, Nxb Thông tấn, Hà Nội.

2. G.V. Cugiơnhetxốp ((2004) Báo chí truyền hình (tập 1),(tập 2), Nxb Thông tấn, Hà Nội.

3. Đức Dũng (2002), Sáng tạo tác phẩm báo chí, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.

4. Đức Dũng, (2003), Lý luận Báo Phát thanh, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.

5. Nguyễn Văn Dững (chủ biên) (2000) Báo chí - những điểm nhìn từ thực tiễn, Nxb. Văn hóa - thông tin, Tập 1, Hà Nội.

6. Nguyễn Thế Hùng (2001) Công nghệ đa phương tiện, Nxb Thống kê, Hà Nội.

7. Trần Bảo Khánh (2002), Sản xuất chương trình truyền hình, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.

8. Hoàng Phê (chủ biên) (1992) Từ điển Tiếng Việt, Trung tâm từ điển ngôn ngữ, Hà Nội.

9. Tạ Ngọc Tấn (chủ biên) (1999), Cơ sở lý luận báo chí; Nxb Văn hoá - Thông tin; Hà Nội (tái bản).

10. Tạ Ngọc Tấn, (2001) Truyền thông đại chúng, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

Theo Học viện Báo chí & Tuyên truyền (http://ajc.hcma.vn)